Giáo án Bài 25. Một số bệnh do virus và các thành tựu nghiên cứu ứng dụng virus

Huy động kiến thức nền về virus và tạo tình huống có vấn đề để HS nhận ra cách phòng bệnh phụ thuộc vào đường lây.

GV nêu tình huống: hai bệnh do virus khác nhau, một bệnh lây qua hô hấp, một bệnh lây qua vật trung gian là muỗi. HS trả lời nhanh câu hỏi: Vì sao không thể dùng cùng một biện pháp cho cả hai bệnh? Virus gây bệnh ở những đối tượng nào?

HS nêu được: virus có thể gây bệnh ở người, động vật và cây; các bệnh lây theo đường khác nhau nên biện pháp phòng ngừa cũng khác nhau. Câu hỏi này dẫn vào nội dung bài học.

HS nêu được các đường lây chính của bệnh do virus và giải thích vì sao phòng ngừa phải phù hợp đường lây; nhận ra kháng sinh không trực tiếp tác động vào virus.

HS hoạt động nhóm 4 người theo kĩ thuật mảnh ghép, hoàn thành Phiếu học tập số 1. Câu hỏi GV đặt ra: (1) Virus gây bệnh ở những đối tượng nào? (2) Kể tên các đường lây và ghép mỗi đường lây với biện pháp phòng ngừa phù hợp. (3) Vì sao vệ sinh, kiểm soát vector và tiêm chủng có vai trò khác nhau tùy bệnh? (4) Vì sao kháng sinh không dùng để trị bệnh do virus?

Sơ đồ ghép đôi trên giấy A3 gồm: đường hô hấp – thông khí và vệ sinh hô hấp; đường tiêu hóa – nước sạch và vệ sinh thực phẩm; đường máu, tiếp xúc, vật trung gian – biện pháp theo hướng dẫn y tế, trong đó vector muỗi cần loại bỏ nơi nước đọng và kiểm soát vector. Kết luận HS rút ra: phòng ngừa phải phù hợp đường lây; kháng sinh nhắm đích vi khuẩn, không trực tiếp tác động vào virus.

HS nêu được vai trò của vaccine và một số ứng dụng của virus có điều kiện an toàn; nhận biết giới hạn của vaccine và của kết luận khi chưa có bằng chứng đầy đủ.

HS hoạt động cặp đôi, thảo luận và trả lời các câu hỏi: (1) Vaccine tác động vào hệ miễn dịch bằng cách nào? Vì sao vaccine không bảo đảm ngăn mọi ca nhiễm? (2) Virus được nghiên cứu làm vector chuyển gene, trong công nghệ vaccine và kiểm soát sinh học. Vì sao cần đánh giá an toàn trước khi ứng dụng? (3) Một kết luận về hiệu quả cần so sánh điều gì để có ý nghĩa?

HS rút ra: vaccine huấn luyện hệ miễn dịch đáp ứng và tạo trí nhớ miễn dịch, không bảo đảm ngăn mọi ca nhiễm. Virus làm vector hay trong công nghệ vaccine, kiểm soát sinh học đều phải có đánh giá an toàn và kiểm soát chuyên môn; khả năng chuyển gene không tự chứng minh an toàn. Khi đánh giá hiệu quả, phải so sánh nhóm và thời gian theo dõi, không so số ca tuyệt đối khi số người quan sát khác nhau.

HS vận dụng kiến thức để chọn đúng biện pháp, nhận biết khẳng định đúng hoặc sai về kháng sinh và ứng dụng của virus.

HS làm bài tập 1, 2, 3, 4 và 6 trong sách giáo khoa theo hình thức trò chơi 'Ai nhanh hơn': GV chiếu từng câu, HS giơ thẻ hoặc trả lời vào bảng nhóm. Có thể dùng bài tập tương tác trên học liệu NeoEdu để kiểm tra nhanh.
Đề và đáp án:

1. Biện pháp phù hợp để giảm bệnh do muỗi truyền ở mức cộng đồng? A. Dùng kháng sinh cho mọi người; B. Giảm nơi nước đọng và kiểm soát vector; C. Chỉ rửa rau thay mọi biện pháp.
2. Vaccine chủ yếu tác động bằng cách nào? A. Diệt mọi virus ngoài môi trường; B. Thay thế hoàn toàn vệ sinh; C. Tạo đáp ứng và trí nhớ miễn dịch.
3. Ứng dụng vector virus cần điều gì? A. Đánh giá an toàn và kiểm soát chuyên môn; B. Thả tự do mọi virus; C. Tự thử trên người tại lớp.
4. Kháng sinh là phương pháp trực tiếp tiêu diệt mọi virus. Đúng hay sai?
5. Ghép đường lây với biện pháp liên quan.

Đáp án: 1 – B (cắt đường truyền qua vector). 2 – C (hệ miễn dịch được chuẩn bị để đáp ứng khi gặp kháng nguyên). 3 – A (khả năng chuyển gene không tự chứng minh an toàn). 4 – Sai (kháng sinh nhắm đích vi khuẩn, không trực tiếp trị virus). 6 – Hô hấp – thông khí và vệ sinh hô hấp; tiêu hóa – nước sạch và vệ sinh thực phẩm; vector muỗi – loại nơi sinh sản của muỗi; biện pháp cần phối hợp tùy bệnh và hướng dẫn y tế.

HS tính được tỉ lệ mắc, so sánh tỉ lệ giữa hai nhóm, nêu được giới hạn của kết luận nhân quả và viết thông điệp phòng bệnh phù hợp.

HS làm bài tập 5, 7, 8 trong sách giáo khoa theo nhóm đôi, sau đó đối chiếu với Phiếu học tập số 2.
Đề:
5. Mô hình nhóm 200 người có 10 ca trong thời gian theo dõi. Tỉ lệ mắc là bao nhiêu phần trăm?
7. Nhóm A 100 người có 5 ca; nhóm B 1000 người có 20 ca. Nhóm nào có tỉ lệ cao hơn? Có đủ chứng minh nguyên nhân không?
8. Viết thông điệp phòng bệnh do virus không gây kì thị hoặc tư vấn thuốc cá nhân.

Đáp án: 5 – $\dfrac{10}{200}\times 100\% = 5\%$. 7 – Tỉ lệ nhóm A là $\dfrac{5}{100}=0{,}05$ (5%), nhóm B là $\dfrac{20}{1000}=0{,}02$ (2%); nhóm A có tỉ lệ cao hơn dù số ca tuyệt đối ít hơn. Chưa đủ chứng minh nguyên nhân vì tuổi, mức độ phơi nhiễm, thời gian theo dõi và cách chọn nhóm có thể khác nhau; cần thiết kế nghiên cứu thích hợp. 8 – Thông điệp mẫu: 'Giữ vệ sinh, thông khí khi phù hợp, theo dõi thông tin từ cơ quan y tế và tiêm chủng theo hướng dẫn. Hỗ trợ người bệnh, bảo vệ quyền riêng tư; không tự dùng kháng sinh và không kì thị người bệnh.'

HS vận dụng kiến thức về đường lây, biện pháp phòng ngừa và ứng dụng của virus để thiết kế thông điệp truyền thông phù hợp thực tế địa phương.

Nhóm 4 người thiết kế một áp phích hoặc đoạn thông điệp ngắn (khoảng 5 câu) về phòng bệnh do virus cho học sinh trong trường. Thông điệp cần: nêu ít nhất hai đường lây khác nhau và biện pháp tương ứng; nhắc không tự dùng thuốc, theo dõi thông tin từ cơ quan y tế; thể hiện thái độ không kì thị người bệnh. Câu hỏi gợi ý: Vì sao cần nói rõ đường lây trong thông điệp? Làm sao để thông điệp không gây hoang mang hay kì thị?

Sản phẩm nhóm là áp phích hoặc đoạn thông điệp có đủ: đường lây và biện pháp tương ứng, lời nhắc theo hướng dẫn y tế, không tự dùng kháng sinh, không kì thị người bệnh và không công khai danh tính. Nếu giao về nhà, mỗi HS nộp thêm một đoạn ngắn (5–7 câu) giải thích vì sao ứng dụng virus trong vaccine cần đánh giá an toàn.