Giáo án Bài 24. Khái quát về virus

Huy động kiến thức nền của HS về sinh vật sống và tế bào; tạo tình huống có vấn đề dẫn vào bài học.

GV đặt câu hỏi: 'Virus có phải là sinh vật sống không? Virus có cấu tạo tế bào không? Vi khuẩn có tế bào không?' HS trả lời nhanh bằng giơ tay hoặc viết vào giấy nháp, sau đó GV nêu nhiệm vụ của bài: tìm hiểu cấu tạo hạt virus và cách virus nhân lên.

HS nêu được: vi khuẩn là tế bào nhân sơ; virus được xếp vào nhóm đặc biệt vì không có cấu trúc tế bào. HS xác định được hai câu hỏi trọng tâm của bài: hạt virus gồm những thành phần nào và vì sao virus cần tế bào chủ để nhân lên.

HS nêu được thành phần của hạt virus điển hình và nhận ra virus không có hệ chuyển hóa, bộ máy tổng hợp protein riêng.

HS làm việc nhóm 4 theo kỹ thuật khăn trải bàn, hoàn thành Phiếu học tập số 1 (thành phần hạt virus). Nhiệm vụ: đối chiếu từng thành phần với hình sơ đồ hạt virus, ghi 'có' hoặc 'không' và nêu vai trò. Các thành phần: hệ gene DNA hoặc RNA; capsid protein; vỏ ngoài lipid (chỉ ở một số virus); ribosome riêng; hệ chuyển hóa độc lập. Sau đó, mỗi nhóm trả lời câu hỏi: 'Vì sao virus không thể tự tổng hợp protein như tế bào?'

Kết quả Phiếu học tập số 1: hệ gene (DNA hoặc RNA) có, mang thông tin di truyền; capsid protein có, bao bọc và bảo vệ hệ gene; vỏ ngoài lipid chỉ có ở một số virus; ribosome riêng không có; hệ chuyển hóa độc lập không có. Kết luận HS rút ra: hạt virus gồm hệ gene và capsid, không có bộ máy sống độc lập nên không phải tế bào nhân sơ; virus không phải mọi loại đều có cả DNA và RNA làm hệ gene.

HS mô tả đúng năm giai đoạn của chu trình nhân lên khái quát và giải thích vì sao virus phụ thuộc tế bào chủ.

HS làm việc theo cặp đôi, sắp xếp bộ thẻ 5 bước chu trình nhân lên theo đúng thứ tự (bám, xâm nhập, tổng hợp thành phần, lắp ráp, giải phóng), sau đó hoàn thành Phiếu học tập số 2 gồm: (1) Giải thích vì sao bước tổng hợp thành phần phải diễn ra trước bước lắp ráp; (2) Nêu vai trò của tế bào chủ trong từng bước; (3) Phage (virus ký sinh vi khuẩn) có thể theo chu trình tan hoặc tiềm tan; hãy nêu điều này nghĩa là gì và vì sao không được áp dụng mọi chi tiết của phage cho mọi virus.

Thứ tự đúng: bám → xâm nhập → tổng hợp thành phần → lắp ráp → giải phóng. Giải thích: thành phần (hệ gene và capsid) phải được tổng hợp trước rồi mới lắp thành hạt mới. Vai trò tế bào chủ: cung cấp bộ máy tổng hợp, nguyên liệu và năng lượng để tổng hợp thành phần, lắp ráp hạt. Phage có chu trình tan (phá tế bào để giải phóng hạt mới) và tiềm tan (hệ gene được giữ lại trong tế bào trong một thời gian); đây chỉ là đặc điểm của một số phage, không áp dụng cho mọi virus. Kết luận: tính đặc hiệu của virus phụ thuộc tương tác thụ thể và điều kiện nội bào.

HS vận dụng kiến thức về thành phần hạt virus, chu trình nhân lên và phép tính đơn giản để xử lý câu hỏi ngắn.

HS làm nhanh các câu hỏi sau: (1) Thành phần có ở hạt virus điển hình? A. Ribosome riêng đầy đủ; B. Hệ gene và capsid; C. Ti thể và nhân. (2) Virus nhân lên cần gì? A. Chỉ dung dịch đường vô trùng; B. Tự phân đôi trong nước; C. Tế bào chủ phù hợp. (3) Capsid chủ yếu cấu tạo từ chất nào? A. Protein; B. Cellulose; C. Triglyceride duy nhất. (4) Mọi virus đều có cả DNA lẫn RNA làm hệ gene. Đúng hay sai? (5) Xếp chu trình khái quát theo thứ tự đúng. (6) Mô hình có 4 tế bào, mỗi tế bào giải phóng 50 hạt, không tính vòng nhiễm tiếp. Có bao nhiêu hạt? GV có thể cho HS kiểm tra đáp án trên trang bài học NeoEdu.

Đáp án: (1) B, vì capsid bao vật chất di truyền, một số virus thêm vỏ ngoài lipid. (2) C, vì virus phụ thuộc bộ máy và năng lượng của tế bào chủ. (3) A, vì capsid là lớp protein, không nhầm với vỏ lipid. (4) Sai, vì hệ gene của một virus là DNA hoặc RNA tùy loại. (5) Bám và xâm nhập → tổng hợp thành phần → lắp ráp → giải phóng. (6) 200 hạt, vì $4\times 50 = 200$ với giả định chỉ một đợt giải phóng.

HS vận dụng kiến thức để giải thích một tình huống thực tế và kiểm tra tính đúng đắn của một kết luận khoa học.

HS làm việc theo nhóm 2 đến 4 người với hai tình huống. Tình huống 1: 'Nấm men có thể nuôi trong môi trường đường đơn thuần, nhưng virus thì không. Vì sao?' Tình huống 2: 'Một virus bám được vào tế bào nhưng không tạo ra hạt mới. Có thể kết luận thụ thể là đủ để nhiễm thành công không?' HS nêu lập luận, dùng khái niệm cần, đủ và các bước sau bám để giải thích. Bài tập này có thể tiếp tục ở nhà.

Tình huống 1: virus thiếu ribosome và nhiều hệ chuyển hóa, phải dùng tế bào chủ để tổng hợp thành phần; môi trường đường chỉ cung cấp cơ chất, không cung cấp bộ máy sống cần thiết. Nấm men là tế bào nhân thực có bộ máy riêng nên tự sống được trong môi trường đó. Tình huống 2: không, vì bám là bước cần nhưng chưa đủ; sau bám còn cần xâm nhập, tổng hợp thành phần, lắp ráp, và điều kiện nội bào thích hợp để sao chép và biểu hiện gene. Kết luận đúng: thụ thể là điều kiện cần cho một con đường nhiễm, không phải điều kiện đủ.