Công bằng, không đoán người
Lớp 5 · 1 tiết · Đạo đức AI
Nếu một công cụ chỉ phục vụ tốt một nhóm người, ta cần nhận ra điều đó. Công bằng bắt đầu từ việc không đánh giá khả năng bằng giới tính, vùng miền hay điều kiện kinh tế.
Em sẽ học được gì?
- 5.B1.1Nêu được một số ví dụ về sự công bằng hoặc không công bằng trong một số tình huống đơn giản, trong đời sống và khi AI phục vụ con người. Trang 24
- 5.B1.2Giải thích được rằng AI cần phục vụ con người một cách công bằng, không phân biệt giới tính, vùng miền, điều kiện kinh tế hay hoàn cảnh khác nhau. Trang 25
Nhìn vào cơ hội được phục vụ
Tình huống giả định: công cụ luyện đọc chỉ nhận đúng giọng của một vùng nhưng báo mọi giọng khác là sai. Người dùng ở vùng khác có thể bị đánh giá không đúng. Đây là ví dụ không công bằng cần được kiểm tra, không phải kết luận về mọi công cụ luyện đọc.
Cùng nhu cầu, được tôn trọng
Cho mọi người cơ hội nhận hỗ trợ không có nghĩa là giả vờ mọi người có cùng điều kiện. Một lớp có thể luân phiên dùng thiết bị và có phiếu giấy. Không được gán khả năng học theo giới, nơi sống hoặc việc gia đình có mua máy hay không.
Cùng làm: Sửa quy định quầy học tập
Ba quy định giả: “Chỉ bạn có máy riêng được luyện”; “Mọi bạn luân phiên, có phiếu giấy”; “Chỉ bạn ở một vùng được công cụ chấp nhận”.
Phân loại công bằng/chưa công bằng và ghi ai đang bị bỏ lại.
Chọn một quy định chưa công bằng, viết lại để mọi người được hỗ trợ theo nhu cầu.
Đóng vai người góp ý cho người làm công cụ, nói bằng quan sát, không chế giễu nhóm người.
Bạn khác nêu tình huống mới: lớp chỉ có một máy; điều chỉnh kế hoạch luân phiên.
Dừng lại và suy nghĩ
- Cùng một lượt có luôn đủ cho mọi người không?
- Vì sao không nên dùng nơi sống để đoán khả năng học?
Minh chứng cần ghi lại
Bảng ba tình huống và một quy định sửa thể hiện không phân biệt giới, vùng miền, điều kiện kinh tế.
Không có thiết bị? Vẫn học được.
Dùng thẻ tình huống, bút và lịch luân phiên trên giấy; không thu giọng nói thật.
Họ và tên: ........................................ Lớp: ........ Ngày: ................
Quan sát / sản phẩm của em:
Em đã kiểm tra bằng cách nào? Em sẽ thay đổi điều gì?
Em có dùng AI không? Nếu có, AI đã hỗ trợ phần nào?
Tự luyện để hiểu bài
Các câu hỏi dưới đây giúp em nhận phản hồi và thử lại. Số câu đúng không phải điểm chính thức, không thay thế minh chứng hoạt động hay nhận xét của giáo viên. Câu trả lời tự luyện chỉ lưu trên trình duyệt này.
Bài tập
Đã đúng 0/2 câu
- Câu 1Mức 1Trắc nghiệm 1 đáp án
Quy định nào tạo cơ hội công bằng hơn?
- Câu 2Mức 2Đúng / Sai
Có thể kết luận bạn học kém chỉ vì công cụ nhận sai giọng vùng miền của bạn.
Đang tải hồ sơ riêng tư…
Ghi lại điều em đã làm
Bảng ba tình huống và một quy định sửa thể hiện không phân biệt giới, vùng miền, điều kiện kinh tế. Không ghi địa chỉ, số điện thoại, mật khẩu hoặc thông tin riêng tư của người khác.
Em có thể trình bày miệng với giáo viên, viết trên phiếu giấy hoặc ghi bằng lời ở đây. Người hướng dẫn có thể ghi giúp điều đã quan sát.
Lịch sử minh chứng của em trong bài
Hướng dẫn dành cho giáo viên
Học liệu mở — đọc và in không cần đăng nhập. Dùng quan sát thực hành để nhận xét, không quy đổi tự luyện thành điểm năng lực.
Chuẩn bị
- Ba thẻ quy định hư cấu, lịch luân phiên trống.
Tổ chức hoạt động
4 phút vấn đề, 8 phút đọc, 16 phút sửa quy định, 5 phút tự luyện, 2 phút chốt. Không yêu cầu bạn biểu diễn giọng để cả lớp đánh giá.
Câu hỏi thảo luận
- Điều gì thuộc lỗi công cụ chứ không thuộc người dùng?
- Làm sao góp ý không làm bạn bị tổn thương?
Quan sát minh chứng
- Học sinh nêu người bị ảnh hưởng và lí do chưa công bằng.
- Quy định sửa không phân biệt giới, vùng miền, kinh tế.
Điều cần nhớ
AI cần phục vụ con người công bằng; không lấy khác biệt hoàn cảnh làm lí do loại trừ.