Giáo án Bài 1. Thiết bị đóng cắt và lấy điện trong gia đình

HS huy động kiến thức sẵn có về các thiết bị điện trong gia đình và xác định vấn đề cần giải quyết trong bài: phân biệt công tắc, ổ cắm, aptomat và hiểu các thông số ghi trên thiết bị.

GV đưa ra ba câu hỏi gợi mở: (1) Khi bật đèn trong phòng, thiết bị nào được dùng để đóng hoặc cắt dòng điện? (2) Khi cắm nồi cơm điện, phích cắm đi vào thiết bị nào? (3) Trên một thiết bị có ghi 250 V–10 A, con số đó nói lên điều gì? GV nhấn mạnh chỉ quan sát mẫu đã tháo rời hoặc đã cách ly nguồn, không chạm vào nguồn điện.

HS nêu được dự đoán sơ bộ: công tắc dùng để đóng cắt đèn; ổ cắm là nơi cắm phích để lấy điện; con số 250 V–10 A là thông số giới hạn ghi trên thiết bị. GV ghi lên bảng ba câu hỏi cần giải quyết trong tiết học.

HS nêu được khái niệm công tắc, ổ cắm và aptomat; phân biệt được thiết bị đóng cắt với thiết bị lấy điện.

Nhóm 4 HS dùng Phiếu học tập số 1 để quan sát mẫu vật, đọc khái niệm và điền bảng phân biệt. HS trả lời: (1) Thiết bị nào đóng cắt nhánh điện theo thao tác điều khiển? (2) Thiết bị nào là điểm lấy điện qua phích cắm phù hợp? (3) Thiết bị nào là thiết bị đóng cắt có chức năng bảo vệ theo loại? (4) Vì sao ổ cắm không thay thế được vai trò bảo vệ của thiết bị chuyên dụng?

Phiếu học tập số 1 hoàn thành. Kết luận: Công tắc là thiết bị đóng cắt nhánh điện theo thao tác điều khiển, ví dụ công tắc điều khiển nhánh đèn. Ổ cắm là điểm lấy điện qua phích cắm phù hợp, thuộc nhóm thiết bị lấy điện. Aptomat là thiết bị đóng cắt có chức năng bảo vệ theo loại. Một ổ cắm không thay vai trò bảo vệ của thiết bị chuyên dụng.

HS giải thích được ý nghĩa thông số định mức, nêu được điều kiện an toàn khi dùng học cụ 3–6 V và sắp xếp đúng quy trình thực hiện.

GV nêu ba câu hỏi: (1) Ghi 250 V–10 A trên thiết bị có nghĩa là gì? Dòng thực tế có luôn bằng 10 A không? (2) Vì sao trong sơ đồ điện lưới, việc bố trí thiết bị đóng cắt, bảo vệ phải do người có chuyên môn kiểm tra, không chỉ ngắt dây trung tính rồi coi tải là an toàn? (3) Sắp xếp bốn bước sau theo đúng quan hệ trước–sau: Đọc chức năng và thông số thiết bị rời; Đối chiếu với yêu cầu mô hình 6 V; Để giáo viên kiểm tra lựa chọn; Chỉ cấp nguồn học cụ sau khi được phép.

Kết luận: 250 V–10 A là giới hạn do nhà sản xuất quy định; dòng thực tế phụ thuộc vào tải được cấp điện. Trong điện lưới, thiết bị đóng cắt và bảo vệ phải theo thiết kế được người có chuyên môn kiểm tra. Ổ cắm gia dụng không được nối vào mô hình 6 V. Thứ tự đúng: Đọc chức năng và thông số thiết bị rời → Đối chiếu với yêu cầu mô hình 6 V → Để giáo viên kiểm tra lựa chọn → Chỉ cấp nguồn học cụ sau khi được phép.

HS củng cố khái niệm, nhận biết quan niệm sai về dòng định mức và vận dụng phép cộng dòng trong tình huống có dữ kiện rõ ràng.

Cặp đôi làm lần lượt các câu sau (có thể thực hiện trên học liệu NeoEdu nếu có thời gian): (1) Mô tả nào đúng về công tắc? A. Điểm lấy điện qua phích cắm phù hợp; B. Thiết bị đóng cắt có chức năng bảo vệ theo loại; C. Thiết bị ghi 10 A luôn tiêu thụ dòng điện 10 A khi được cắm nguồn; D. Đóng cắt nhánh điện theo thao tác điều khiển. (2) Ghép đúng thuật ngữ với ý nghĩa: Công tắc, Ổ cắm, Aptomat. (3) Nhận định “Thiết bị ghi 10 A luôn tiêu thụ dòng điện 10 A khi được cắm nguồn” đúng hay sai? (4) Chọn thuật ngữ phù hợp: Điểm lấy điện qua phích cắm phù hợp được gọi là ……. (5) Một ổ có giới hạn dòng 10 A; hai tải dùng lần lượt 3 A và 4 A. Tổng dòng qua ổ là bao nhiêu A?

Đáp án: (1) D – Công tắc: đóng cắt nhánh điện theo thao tác điều khiển. (2) Công tắc – đóng cắt nhánh điện theo thao tác điều khiển; Ổ cắm – điểm lấy điện qua phích cắm phù hợp; Aptomat – thiết bị đóng cắt có chức năng bảo vệ theo loại. (3) Sai, vì 10 A là dòng định mức; dòng tải thực tế còn phụ thuộc thiết bị được cấp điện. (4) Ổ cắm. (5) $3+4=7\ \mathrm{A}$; chưa vượt $10\ \mathrm{A}$ theo dữ kiện, nhưng còn phải kiểm tra điện áp, dây và hướng dẫn của hãng sản xuất.

HS vận dụng kiến thức về thiết bị đóng cắt, lấy điện và giới hạn an toàn để xử lí tình huống thực tế trong gia đình.

Nhóm 4 HS thảo luận hai tình huống: (1) Vỏ ổ cắm trong nhà bị nứt nhưng vẫn cấp điện. Em xử lí thế nào? (2) Trong bộ học cụ, một bạn muốn nối ổ cắm gia dụng vào mô hình đèn 6 V để “thử cho nhanh”. Em nhận xét ra sao và đề xuất gì? Nhóm ghi kết quả ra giấy A4 hoặc bảng nhóm.

Tình huống 1: Không sử dụng ổ cắm, không chạm vào phần hở; báo người lớn hoặc người có chuyên môn để cô lập nguồn điện và thay thế. HS không tự tháo ổ điện lưới, kể cả khi chỉ định siết lại vít. Tình huống 2: Không được làm; ổ cắm gia dụng không được nối vào mô hình. Cần đọc thông số thiết bị rời, đối chiếu với yêu cầu mô hình 6 V và để giáo viên kiểm tra trước khi cấp nguồn. Thang điểm gợi ý: mỗi tình huống 1 điểm, trong đó 0,5 điểm nêu đúng cách dừng hoặc không chạm và 0,5 điểm nêu đúng việc báo và nhờ chuyên môn.