Giáo án Bài 44. Nhiễm sắc thể giới tính và cơ chế xác định giới tính

Huy động kiến thức nền và xác định vấn đề: vì sao con có thể là trai hoặc gái, và yếu tố nào quyết định điều đó.

GV nêu câu hỏi mở: “Trong một lần thụ tinh, yếu tố nào quyết định em bé là trai hay gái?” và yêu cầu HS dự đoán, đồng thời ghi lại dự đoán cá nhân vào vở trong 1 phút. GV chiếu nhanh mô phỏng trứng gốm cắt mở để HS quan sát trứng mang NST X.

Dự đoán ban đầu của HS, ví dụ: “Do người mẹ quyết định” hoặc “Do người bố quyết định”. GV ghi lại các dự đoán lên bảng để đối chiếu cuối tiết. Vấn đề cần giải quyết: cơ chế nào quyết định giới tính con người?

Nêu được khái niệm NST giới tính, bộ NST của người và hệ XX/XY; xác định được giới tính của người theo cặp NST giới tính.

HS làm việc theo cặp đôi, đọc phần “Kiến thức và mối liên hệ” trong trang bài học NeoEdu hoặc sách giáo khoa, quan sát mô phỏng (ô đếm NST) và hoàn thành Phiếu học tập số 1. Nhiệm vụ trọng tâm: xác định $2n$ của người, cấu trúc cặp NST giới tính và giới tính tương ứng; phân biệt NST giới tính với NST thường.

Kết quả trên Phiếu học tập số 1: Người có $2n = 46$ gồm 44 NST thường và cặp NST giới tính. Cặp XX là nữ, cặp XY là nam. NST giới tính mang các gene liên quan xác định giới tính và các gene khác; kiểu hệ NST giới tính khác nhau giữa các loài. Trứng luôn mang X, tinh trùng mang X hoặc Y.

Giải thích được cơ chế tạo tổ hợp XX/XY khi trứng X kết hợp tinh trùng X hoặc Y; phân biệt xác suất với kết quả của từng gia đình.

Nhóm 4 HS (mảnh ghép: mỗi HS nhận một nhiệm vụ con) quan sát mô phỏng ray thép và ống đếm, đọc dữ liệu: sau 2 lần đầu đều ra XX; sau 10 lần là 3 XX : 7 XY; sau 200 lần là 100 : 100. Nhóm trả lời câu hỏi: “Trứng X kết hợp tinh trùng X hoặc Y theo mô hình tạo tổ hợp nào?” và giải thích tại sao số liệu 10 lần lệch.

Sơ đồ mô hình: trứng X + tinh trùng X → XX (nữ); trứng X + tinh trùng Y → XY (nam). Với hai kiểu tinh trùng có cơ hội tương đương, xác suất mỗi loại là $\dfrac{1}{2}$. Ở mẫu nhỏ (10 lần) tỉ lệ có thể lệch, ví dụ 3 XX : 7 XY; ở mẫu lớn (200 lần) tỉ lệ gần $1 : 1$ (100 : 100). Kết luận: tỉ lệ $1 : 1$ là xác suất, không ấn định kết quả của từng gia đình; hai sự kiện có thể cùng loại.

Củng cố khái niệm NST giới tính, hệ XX/XY, xác suất; nhận biết quan niệm sai về tỉ lệ $1 : 1$.

HS làm nhanh Phiếu học tập số 2, phần A (bài 1 đến 5) theo cá nhân, sau đó đối chiếu theo cặp. Câu hỏi: (1) NST giới tính có đặc điểm nào? (2) Hệ XX/XY ở người có đặc điểm nào? (3) Ghép khái niệm với đặc điểm; (4) “Mỗi gia đình sinh hai con chắc chắn có một tổ hợp XX và một XY” đúng hay sai? (5) Chọn thuật ngữ mô tả “mô hình cho gần $1 : 1$ về tổ hợp XX/XY, nên mẫu nhỏ có thể lệch”.

Đáp án: (1) C: mang các gene liên quan xác định giới tính và các gene khác, kiểu hệ khác nhau giữa loài. (2) A: trong mô hình thông thường, trứng mang X, tinh trùng có thể mang X hoặc Y. (3) NST giới tính – mang các gene liên quan xác định giới tính và các gene khác; Hệ XX/XY ở người – trứng mang X, tinh trùng có thể mang X hoặc Y; Xác suất – mô hình cho gần $1 : 1$, mẫu nhỏ có thể lệch. (4) Sai: tỉ lệ $1 : 1$ là xác suất, không ấn định kết quả của từng gia đình. (5) Xác suất.

Vận dụng cơ chế xác định giới tính để giải thích vì sao đổ lỗi cho người mẹ là sai về khoa học và ứng xử; bác bỏ quan niệm sai.

HS làm việc theo cặp đôi, trả lời hai câu: (a) Trứng X kết hợp tinh trùng X hoặc Y theo mô hình tạo tổ hợp nào? (b) Vì sao đổ lỗi cho người mẹ về giới tính của con là sai về khoa học và ứng xử? Sau đó HS bác bỏ nhận định: “Mỗi gia đình sinh hai con chắc chắn có một tổ hợp XX và một XY” bằng một lí do khoa học và viết lại kết luận đúng.

(a) $X + X \rightarrow XX$ (nữ), $X + Y \rightarrow XY$ (nam); xác suất mỗi loại là $\dfrac{1}{2}$. (b) Trứng thông thường mang X; tinh trùng cung cấp X hoặc Y ngẫu nhiên, nên giới tính do tinh trùng quyết định ngẫu nhiên. Không bên nào có quyền quy lỗi và giá trị con người không phụ thuộc giới tính; không dùng kiến thức này để lựa chọn giới. (Bác bỏ) Lí do: tỉ lệ $1 : 1$ là xác suất, không ấn định kết quả từng gia đình. Hệ quả: áp đặt rằng hai con phải có một XX, một XY. Kết luận đúng: Mỗi lần sinh con là một sự kiện ngẫu nhiên với xác suất khoảng $\dfrac{1}{2}$ cho mỗi giới; số con nam, nữ trong từng gia đình có thể không bằng nhau.