Giáo án Bài 42. Nhiễm sắc thể và bộ nhiễm sắc thể

Tạo tình huống có vấn đề để HS nhận ra cần phân biệt NST, chromatid chị em và cặp tương đồng trước khi học.

GV chiếu mô phỏng khay bộ NST 2n = 8 của ruồi giấm và đặt câu hỏi: (1) Tế bào ruồi giấm này có bao nhiêu NST? (2) Hai NST giống nhau về hình dạng trong một cặp có phải là hai chromatid của cùng một NST không? (3) Vì sao em nghĩ vậy?

HS dự đoán: có 8 NST, xếp thành 4 cặp; hai NST trong cùng cặp không phải là hai chromatid của cùng một NST vì chúng có nguồn gốc khác nhau (một từ bố, một từ mẹ). HS nêu được nhiệm vụ của bài: phân biệt NST, chromatid chị em, cặp tương đồng và bộ đơn bội.

HS nêu được cấu trúc NST và giải thích vì sao số NST (tính theo tâm động) chưa tăng khi DNA đã nhân đôi.

HS làm việc nhóm 4 theo kĩ thuật mảnh ghép (chia nhóm chuyên gia: mỗi bạn quan sát một phần). Nhóm quan sát mô phỏng NST kép phóng to và chu kì tế bào, trả lời các câu hỏi: (1) NST được cấu tạo từ những thành phần nào? (2) Hai chromatid chị em đính nhau ở đâu? (3) Ở pha S, DNA tăng từ 8 lên 16 phân tử, số tâm động là bao nhiêu? (4) Tới kì giữa, có bao nhiêu NST kép và bao nhiêu chromatid? Ghi kết quả vào Phiếu học tập số 1, phần A và C.

NST gồm DNA quấn quanh protein histone, mang gene. Tâm động là nơi hai chromatid chị em đính nhau. Ở pha S: 16 phân tử DNA nhưng vẫn 8 tâm động, tức 8 NST. Kì giữa của loài 2n = 8: 8 NST kép, 16 chromatid. Kiến thức rút ra: sau nhân đôi, DNA và chromatid tăng nhưng số NST tính theo tâm động chưa tăng cho đến khi chị em tách ra ở kì sau.

HS nêu được khái niệm cặp NST tương đồng và bộ đơn bội n; phân biệt được cặp tương đồng với hai chromatid chị em.

HS làm việc cặp đôi với bộ thẻ NST: sắp xếp 8 thẻ (4 xanh, 4 hồng) thành 4 cặp tương đồng, sau đó chọn một NST của mỗi cặp để tạo thành một bộ đơn bội. Trả lời câu hỏi: (1) Vì sao các thẻ xanh và hồng cùng cặp được gọi là tương đồng? (2) Bộ đơn bội của loài này có mấy NST? (3) Vì sao hai chromatid chị em không được gọi là cặp tương đồng? Ghi vào Phiếu học tập số 1, phần B.

Mỗi cặp tương đồng gồm một NST từ bố (thẻ xanh) và một NST từ mẹ (thẻ hồng), tương ứng về hình dạng, kích thước và vị trí gene. Loài 2n = 8 có 4 cặp tương đồng. Bộ đơn bội n = 4 chứa một NST của mỗi cặp, tức 4 NST. Hai chromatid chị em là hai bản sao của cùng một NST, cùng nguồn gốc và tách nhau ở kì sau; cặp tương đồng là hai NST khác nguồn gốc (một từ bố, một từ mẹ).

HS củng cố khái niệm NST, cặp tương đồng, bộ đơn bội và sự thay đổi số NST, DNA sau nhân đôi.

HS làm bốn nhóm câu hỏi: (1) Trắc nghiệm: Trong bài này, NST có đặc điểm nào? A. Là cấu trúc gồm DNA và protein histone, mang gene, đếm theo tâm động; B. Mọi NST chỉ chứa một gene duy nhất; C. Chỉ có protein, không có DNA. (2) Trắc nghiệm: Cặp tương đồng có đặc điểm nào? A. Mọi NST có cùng kích thước trong tế bào; B. Hai NST tương ứng về gene/vị trí, một từ mỗi bố mẹ ở cơ thể lưỡng bội; C. Hai chromatid sao chép của một NST. (3) Ghép khái niệm với đặc điểm: NST, cặp tương đồng, bộ đơn bội. (4) Đúng hay sai: “Sau nhân đôi DNA, số NST luôn tăng gấp đôi ngay.” (5) Điền thuật ngữ: “n, chứa một NST của mỗi cặp tương đồng theo mô hình” mô tả {{1}}.

Đáp án: (1) A. (2) B. (3) NST – cấu trúc gồm DNA và protein histone, mang gene; cặp tương đồng – hai NST tương ứng về gene/vị trí, một từ mỗi bố mẹ; bộ đơn bội – n, chứa một NST của mỗi cặp tương đồng. (4) Sai: DNA và chromatid tăng sau nhân đôi, nhưng số NST tính theo tâm động chưa tăng cho đến khi chị em tách ra. (5) Bộ đơn bội.

HS vận dụng kiến thức để đếm NST và chromatid ở kì giữa nguyên phân, đồng thời nhận ra và sửa quan niệm sai.

Tình huống 1: Một loài có n = 8, tế bào của loài đang ở kì giữa nguyên phân. Hãy đếm số NST kép và số chromatid, nêu số NST của mỗi nhân con sau nguyên phân bình thường. Tình huống 2: Một bạn khẳng định: “Sau nhân đôi DNA, số NST luôn tăng gấp đôi ngay.” Hãy bác bỏ bằng một lí do khoa học, nêu một hệ quả khi đếm sai và viết lại kết luận đúng. HS làm Phiếu học tập số 2.

Tình huống 1: Loài có n = 8 nên 2n = 16. Kì giữa: 16 NST kép, 32 chromatid; mỗi nhân con có 2n = 16 NST. Lưu ý cho GV: đáp án 8 NST kép và 16 chromatid tương ứng với loài 2n = 8 (như ruồi giấm trong mô phỏng); nếu đề ghi n = 8 thì phải tính theo 2n = 16. Tình huống 2: Lí do: sau nhân đôi, DNA và chromatid tăng nhưng NST tính theo tâm động chưa tăng cho đến khi chị em tách ra. Hệ quả: đếm kì giữa của loài 2n = 8 thành 16 NST thay vì 8 NST kép. Kết luận đúng: sau nhân đôi DNA, số DNA và chromatid tăng gấp đôi nhưng số NST chưa tăng cho đến kì sau. Gợi ý chấm: 40% dữ kiện và quan hệ khoa học đúng; 40% suy luận đúng; 20% kết luận và đơn vị đúng.