Giáo án Bài 36. Khái quát về di truyền học

Huy động vốn hiểu biết của HS về sự giống và khác nhau giữa bố mẹ và con cái; dẫn dắt vào ba khái niệm di truyền, biến dị, tính trạng.

HS quan sát ảnh hoặc nhớ lại đặc điểm của bản thân và bố mẹ (màu tóc, chiều cao, hình dạng mắt...), sau đó trả lời câu hỏi: “Em có giống bố hoặc mẹ ở những đặc điểm nào? Có đặc điểm nào khác không? Vì sao em vừa giống vừa khác bố mẹ?”

HS nêu được ít nhất hai đặc điểm giống và hai đặc điểm khác với bố hoặc mẹ; dự đoán được rằng sự giống do truyền từ bố mẹ, sự khác có thể do nhiều nguyên nhân. Đây là cơ sở để HS hình thành khái niệm di truyền, biến dị, tính trạng.

Hình thành và phân biệt được ba khái niệm: di truyền, biến dị, tính trạng.

HS đọc phần khái niệm trong trang bài học hoặc sách giáo khoa, sau đó làm việc theo nhóm 4 người theo kĩ thuật mảnh ghép: mỗi HS trong nhóm đảm nhận một khái niệm (di truyền, biến dị, tính trạng), tìm định nghĩa và một ví dụ minh họa. Sau đó ghép các ý vào Phiếu học tập số 1.

Phiếu học tập số 1 hoàn chỉnh. Kiến thức HS rút ra:

• Di truyền: truyền đặc điểm qua các thế hệ nhờ thông tin di truyền.
• Biến dị: sự khác nhau giữa cá thể và giữa con với bố mẹ.
• Tính trạng: đặc điểm hình thái, cấu tạo hoặc sinh lí có thể nghiên cứu.
  Ví dụ đúng: màu hoa, chiều cao cây là tính trạng; cây con khác cây mẹ về chiều cao là biến dị; con truyền màu hoa cho cháu qua các thế hệ là di truyền.

Giải thích được kiểu hình là kết quả của kiểu gene và môi trường; nhận ra không phải mọi khác biệt đều do gene hay đột biến.

HS quan sát mô phỏng 3D trên NeoEdu: hai cây đậu Hà Lan cùng kiểu gene $Aa$ được tưới đủ nước và thiếu nước. Sau khi cây lớn lên, HS ghi lại chiều cao (ví dụ $100\ \mathrm{cm}$ và $60\ \mathrm{cm}$) và màu hoa. HS trả lời các câu hỏi:

1. Hai cây có cùng kiểu gene không? Chúng có cùng kiểu hình về chiều cao không?
2. Vì sao hai cây cùng kiểu gene nhưng chiều cao khác nhau?
3. Khác biệt này có phải là đột biến không? Vì sao?
   GV đặt thêm câu hỏi: “Giữa hai cây đậu cùng kiểu gene $Aa$, môi trường đóng vai trò gì?”

Phiếu học tập số 2 hoàn chỉnh. Kết luận HS rút ra:

• Hai cây cùng kiểu gene $Aa$ nhưng khác chiều cao ($100\ \mathrm{cm}$ và $60\ \mathrm{cm}$) vì kiểu hình chịu ảnh hưởng đồng thời của kiểu gene và môi trường (điều kiện nước).
• Cả hai cây cùng hoa tím, cho thấy kiểu hình về màu hoa do kiểu gene quy định khi điều kiện đủ.
• Khác biệt về chiều cao không phải do đột biến vì chỉ do thay đổi điều kiện tưới nước, chưa có bằng chứng về biến đổi gene.

Củng cố phân biệt di truyền, biến dị, tính trạng; nhận ra và bác bỏ quan niệm sai về nguyên nhân của mọi khác biệt.

HS làm nhanh các câu hỏi sau theo hình thức trắc nghiệm và ghép đôi:

1. Trong bài này, di truyền có đặc điểm nào? A. truyền đặc điểm qua các thế hệ nhờ thông tin di truyền; B. mọi đặc điểm con luôn giống hệt bố mẹ; C. chỉ truyền do bắt chước.
2. Trong bài này, biến dị có đặc điểm nào? A. chỉ là thay đổi vị trí đứng; B. sự khác nhau giữa cá thể và giữa con với bố mẹ; C. mọi khác biệt đều do đột biến gene.
3. Ghép khái niệm với đặc điểm tương ứng: di truyền, biến dị, tính trạng.
4. Nhận định “Mọi khác biệt giữa hai cá thể đều do đột biến mới” đúng hay sai? Vì sao?
5. Chọn thuật ngữ phù hợp: “đặc điểm hình thái, cấu tạo hoặc sinh lí có thể nghiên cứu” mô tả {{1}}.

Đáp án:

1. A. Di truyền là truyền đặc điểm qua các thế hệ nhờ thông tin di truyền.
2. B. Biến dị là sự khác nhau giữa cá thể và giữa con với bố mẹ.
3. Di truyền – truyền đặc điểm qua các thế hệ nhờ thông tin di truyền; Biến dị – sự khác nhau giữa cá thể và giữa con với bố mẹ; Tính trạng – đặc điểm hình thái, cấu tạo hoặc sinh lí có thể nghiên cứu.
4. Sai. Khác biệt còn do tổ hợp di truyền và môi trường; không đủ bằng chứng để gọi mọi biến dị là đột biến.
5. Tính trạng.

Vận dụng kiến thức để giải quyết tình huống thực tế và giải thích vì sao con giống bố mẹ nhưng không giống hoàn toàn.

HS làm việc theo nhóm 4 người, giải quyết hai tình huống:
Tình huống 1: “Hai cây cùng giống ở điều kiện nước khác nhau cao khác nhau. Có đủ kết luận khác kiểu gene không?”
Tình huống 2: “Vì sao con có thể giống bố mẹ nhưng không giống hoàn toàn?”
Nhóm ghi kết quả vào Phiếu học tập số 2, phần vận dụng, theo ba ý: xác định dữ kiện, lập luận khoa học, kết luận.

Đáp án tình huống 1: Chưa. Kiểu hình chịu ảnh hưởng di truyền và môi trường; cần kiểm soát điều kiện và bằng chứng di truyền, không quy mọi khác biệt cho gene.
Đáp án tình huống 2: Con nhận thông tin di truyền và tổ hợp allele từ bố mẹ, đồng thời chịu tác động của môi trường nên vừa giống vừa khác bố mẹ. Không xem mỗi tính trạng chỉ do một gene nếu đề không nêu.