Giáo án Bài 26. Ethylic alcohol

Huy động kiến thức nền của HS về cồn và xác định vấn đề: không thể nhận biết cồn an toàn bằng màu sắc, mùi vị.

GV đưa ra hai mẫu nhãn ‘Cồn y tế’ và ‘Cồn công nghiệp – không dùng để uống’, đồng thời nêu câu hỏi: “Hai chai đều trong suốt, không màu, có mùi tương tự nhau. Làm sao biết chai nào an toàn để sử dụng?” HS suy nghĩ cá nhân trong 1 phút rồi chia sẻ cặp đôi.

HS nêu được: không thể dựa vào màu sắc, mùi để xác định an toàn; methanol và cồn công nghiệp có thể rất độc. Từ đó HS đặt câu hỏi: ‘Cồn là gì và vì sao phải hiểu rõ về ethanol?’ — đây là nhiệm vụ học tập của bài.

Nêu được công thức, đặc điểm nhóm OH của ethanol và phân biệt với methanol.

HS làm việc theo cặp đôi với mô phỏng 3D ‘Mô hình phân tử $\mathrm{C_2H_5OH}$’, quan sát nhóm OH được đánh dấu. HS hoàn thành Phiếu học tập số 1 (phần A). Câu hỏi GV đặt ra: (1) Ethanol có công thức phân tử là gì? (2) Nhóm nguyên tử nào đặc trưng cho ethanol? (3) Vì sao không được nếm mẫu thí nghiệm và không ngửi sát mẫu?

Ethanol có công thức $\mathrm{C_2H_5OH}$, có nhóm –OH; khác methanol. Methanol và dung dịch công nghiệp có thể rất độc, nên không nếm, không ngửi sát và không dùng màu, mùi để xác định an toàn uống. Kiến thức HS rút ra: Ethanol: $\mathrm{C_2H_5OH}$ có nhóm OH, khác methanol và không được nếm mẫu thí nghiệm.

Giải thích được độ cồn là số mL ethanol trong 100 mL dung dịch ở điều kiện quy ước; biết phân biệt thể tích với khối lượng.

HS quan sát mô phỏng ‘Ống đong 250 mL dưới burette ethanol’: rót ethanol từ burette vào ống đong rồi thêm nước đủ 250 mL, đếm số hạt cam (ethanol) và hạt xanh (nước). HS hoàn thành Phiếu học tập số 1 (phần B). Câu hỏi GV đặt ra: (1) Độ cồn được định nghĩa thế nào? (2) Trong 250 mL dung dịch cồn 40° có bao nhiêu mL ethanol? (3) Vì sao không suy ra khối lượng 100 g khi chưa biết khối lượng riêng?

Độ cồn là số mL ethanol trong 100 mL dung dịch ở điều kiện quy ước. Cồn 40° nghĩa là 40 mL ethanol trong 100 mL dung dịch. Kiến thức HS rút ra: Độ cồn: số mL ethanol trong 100 mL dung dịch ở điều kiện quy ước. Khi cần tính khối lượng phải dùng khối lượng riêng (ví dụ ethanol có khối lượng riêng khoảng $0{,}8$ g/mL, khi đó 100 mL ethanol nặng 80 g, không phải 100 g).

Nêu được lên men rượu là quá trình đường chuyển hóa nhờ men phù hợp tạo ethanol và CO₂; nhận biết ethanol cháy trong đèn cồn.

HS quan sát mô phỏng ‘Bình lên men rượu có ống khóa nước trên bếp ấm 32 °C’ và mô phỏng ‘Đèn cồn thủy tinh đang cháy’. HS hoàn thành Phiếu học tập số 1 (phần C). Câu hỏi GV đặt ra: (1) Nguyên liệu nào chuyển hóa thành ethanol trong lên men rượu? (2) Ngoài ethanol, sản phẩm nào được tạo ra? (3) Vì sao ethanol cần được đặt xa lửa khi làm thí nghiệm?

Lên men rượu: đường chuyển hóa nhờ men phù hợp tạo ethanol và CO₂. Ethanol dễ cháy, hơi ethanol có thể bắt lửa, nên khi thực hành không đun cồn trực tiếp trên ngọn lửa mà dùng cách thủy hoặc thiết bị được duyệt, không có lửa. Kiến thức HS rút ra: Lên men rượu: đường chuyển hóa nhờ men phù hợp tạo ethanol và CO₂.

Củng cố phân biệt ethanol, độ cồn, lên men rượu và nhận biết quan niệm sai về cồn.

HS làm việc cá nhân với bảng con, trả lời các câu sau. (1) Trong bài này, ethanol có đặc điểm nào? A. mọi dung dịch cồn đều uống được; B. chỉ gồm C và H; C. $\mathrm{C_2H_5OH}$ có nhóm OH, khác methanol và không được nếm mẫu thí nghiệm. (2) Trong bài này, độ cồn có đặc điểm nào? A. số mL ethanol trong 100 mL dung dịch ở điều kiện quy ước; B. số g ethanol trong 100 g nước; C. luôn bằng phần trăm khối lượng. (3) Ghép: Ethanol – $\mathrm{C_2H_5OH}$ có nhóm OH; Độ cồn – số mL ethanol trong 100 mL dung dịch; Lên men rượu – đường chuyển hóa nhờ men thành ethanol và CO₂. (4) “Mọi loại cồn có thể dùng thay đồ uống vì đều trong suốt.” Đúng hay sai? (5) “Đường chuyển hóa nhờ men phù hợp tạo ethanol và CO₂” mô tả {{1}}?

Đáp án: (1) C; (2) A; (3) Ethanol – $\mathrm{C_2H_5OH}$ có nhóm OH, khác methanol và không được nếm mẫu thí nghiệm; Độ cồn – số mL ethanol trong 100 mL dung dịch ở điều kiện quy ước; Lên men rượu – đường chuyển hóa nhờ men phù hợp tạo ethanol và CO₂; (4) Sai, vì methanol và dung dịch công nghiệp có thể rất độc, không dùng màu, mùi để xác định an toàn uống; (5) Lên men rượu.

Vận dụng công thức độ cồn để tính lượng ethanol; giải thích biện pháp an toàn; bác bỏ quan niệm sai bằng lập luận khoa học.

HS làm việc theo nhóm 4 người, hoàn thành Phiếu học tập số 2. Câu hỏi GV đặt ra: (1) Dung dịch cồn 40° thể tích 250 mL chứa khoảng bao nhiêu mL ethanol theo định nghĩa? (2) Vì sao cồn không được đun trực tiếp trên lửa trong thực hành? (3) Một bạn khẳng định: “Mọi loại cồn có thể dùng thay đồ uống vì đều trong suốt.” Hãy bác bỏ bằng một lí do khoa học, chỉ ra một hệ quả của cách hiểu sai và viết lại kết luận đúng.

(1) $250 \times \dfrac{40}{100} = 100$ mL ethanol trong cùng điều kiện quy ước; không suy ra 100 g khi chưa có khối lượng riêng. (2) Ethanol dễ cháy, hơi ethanol có thể bắt lửa; khi thực hành dùng cách thủy hoặc thiết bị được duyệt, không có lửa; không ngửi sát và không nếm mẫu. (3) Lí do: methanol và dung dịch công nghiệp có thể rất độc; không dùng màu, mùi để xác định an toàn uống. Hệ quả: dùng cồn công nghiệp làm đồ uống có thể gây ngộ độc. Phát biểu đúng: “Không được uống cồn chưa rõ nguồn gốc; chỉ dùng đồ uống có nguồn gốc an toàn, không dựa vào màu hay mùi để kết luận.”