Giáo án Bài 1. Nhận biết một số dụng cụ, hoá chất. Thuyết trình một vấn đề khoa học

Xác định vấn đề học tập: cần chọn dụng cụ đo và cách mắc phù hợp khi đo hiệu điện thế khoảng $3\,\mathrm{V}$.

GV chiếu hình vôn kế có thang 2 V và thang 6 V, đặt câu hỏi: “Muốn đo hiệu điện thế khoảng $3\,\mathrm{V}$, em chọn thang nào? Vì sao?” và “Nếu chọn thang 2 V thì điều gì xảy ra với kim?”. HS suy nghĩ cá nhân 1 phút rồi trả lời.

HS nêu được vấn đề cần giải quyết trong bài: chọn thang đo lớn hơn giá trị dự kiến. Thang 2 V có GHĐ nhỏ hơn $3\,\mathrm{V}$ nên kim sẽ quá thang; thang 6 V phù hợp. Kết luận này là câu hỏi dẫn dắt vào bài.

Phân biệt được dụng cụ đo theo khoảng đo và độ chia; đọc được thông tin trên nhãn hóa chất; nêu được quy tắc an toàn khi thực hành.

HS làm việc nhóm 4, dùng mô phỏng 3D hoặc khay dụng cụ mẫu và hoàn thành Phiếu học tập số 1. Các nhiệm vụ gồm: (1) Đọc ống đong 50 mL, ĐCNN 1 mL, xác định thể tích nước ở 36 mL; (2) Đọc thang đo vôn kế và chọn thang 6 V cho hiệu điện thế khoảng $3\,\mathrm{V}$, giải thích vì sao thang 2 V không phù hợp; (3) Xác định cách mắc: vôn kế song song với đoạn mạch cần đo, ampe kế nối tiếp; (4) Đọc nhãn hai lọ hóa chất và ghi tên, nồng độ, hình cảnh báo; (5) Nêu lí do không mở lọ không nhãn và không đổ hóa chất thừa về chai gốc.

Kiến thức HS rút ra:

• Dụng cụ đo: cần chọn khoảng đo (GHĐ) lớn hơn giá trị dự kiến, độ chia (ĐCNN) phù hợp và cách dùng đúng. Ống đong 50 mL, ĐCNN 1 mL, đọc ngang mặt nước được 36 mL.
• Vôn kế: thang 2 V quá thang với $3\,\mathrm{V}$, chọn thang 6 V; mắc song song hai điểm cần đo, đúng cực với nguồn một chiều.
• Ampe kế: mắc nối tiếp; mạch kín đọc được $I = 0{,}15\,\mathrm{A}$ (dữ liệu minh họa) với thang 0,2 A.
• Nhãn hóa chất: thể hiện tên, nồng độ và cảnh báo để kiểm soát nguy cơ; không mở lọ không nhãn.
• Quy tắc: ngắt nguồn trước khi đổi dây; không nếm, không ngửi hóa chất; hóa chất dùng thừa không đổ về chai gốc vì có thể làm nhiễm bẩn hoặc phản ứng với mẫu trong chai.

Nêu được các thành phần của một bài thuyết trình khoa học; nhận biết được điểm thiếu căn cứ trong một lập luận chưa đầy đủ.

GV trình chiếu hai ý kiến: (A) “Mẫu A tốt nhất.” (không có cách đo); (B) “Mẫu A có độ dẫn điện đo được; đo 3 mẫu, mỗi mẫu 3 lần, có mẫu đối chứng, nguồn tài liệu rõ ràng; kết luận chỉ áp dụng cho các điều kiện đã thử.” HS hoàn thành Phiếu học tập số 2: so sánh hai ý kiến theo bốn tiêu chí (câu hỏi, bằng chứng, lập luận, giới hạn nguồn) và nêu điều cần bổ sung cho ý kiến (A).

Bảng so sánh gợi ý:

• Câu hỏi: (A) không nêu câu hỏi nghiên cứu; (B) nêu rõ đo cái gì và so sánh với gì.
• Bằng chứng: (A) không có số liệu; (B) có dữ liệu kèm đơn vị, số mẫu, số lần lặp và đối chứng.
• Lập luận: (A) khẳng định không căn cứ; (B) suy ra kết luận từ dữ liệu.
• Giới hạn nguồn: (A) không nêu nguồn; (B) nêu nguồn và chỉ kết luận trong phạm vi đã thử.
  Kết luận: cần bổ sung tiêu chí đánh giá, dữ liệu có đơn vị, số mẫu, đối chứng và nguồn; không biến quảng cáo thành bằng chứng.

Củng cố khái niệm dụng cụ đo, nhãn hóa chất, thuyết trình khoa học và quy tắc an toàn; vận dụng nhanh vào các câu hỏi cụ thể.

HS làm bài tập 1 đến 5 theo cặp đôi, GV chiếu từng câu, HS giơ thẻ hoặc ghi đáp án vào bảng nhóm:

1. Dụng cụ đo có đặc điểm nào? A. không cần xem đơn vị; B. cần chọn khoảng đo, độ chia và cách dùng phù hợp; C. mọi thiết bị có thể thay nhau đo mọi đại lượng.
2. Nhãn hóa chất có đặc điểm nào? A. chỉ cần nhận bằng màu; B. lọ không nhãn vẫn dùng nếu trong suốt; C. thể hiện tên, nồng độ và cảnh báo để kiểm soát nguy cơ.
3. Ghép: dụng cụ đo – cần chọn khoảng đo, độ chia và cách dùng phù hợp; nhãn hóa chất – thể hiện tên, nồng độ và cảnh báo để kiểm soát nguy cơ; thuyết trình khoa học – nêu câu hỏi, bằng chứng, lập luận và giới hạn nguồn.
4. “Hóa chất dùng thừa nên đổ về chai gốc để tiết kiệm.” Đúng hay sai?
5. Thuật ngữ mô tả “nêu câu hỏi, bằng chứng, lập luận và giới hạn nguồn” là gì?

Đáp án:

1. B (cần chọn khoảng đo, độ chia và cách dùng phù hợp).
2. C (thể hiện tên, nồng độ và cảnh báo để kiểm soát nguy cơ).
3. Dụng cụ đo – chọn khoảng đo, độ chia và cách dùng phù hợp; nhãn hóa chất – thể hiện tên, nồng độ và cảnh báo; thuyết trình khoa học – nêu câu hỏi, bằng chứng, lập luận và giới hạn nguồn.
4. Sai. Lí do: có thể làm nhiễm bẩn hoặc phản ứng với hóa chất trong chai; lấy vừa đủ và thu chất thải theo hướng dẫn của giáo viên, không tự đổ lại.
5. Thuyết trình khoa học.

Vận dụng cách chọn dụng cụ, cách mắc và tiêu chí thuyết trình khoa học để giải quyết tình huống thực tế trong phòng thí nghiệm.

Nhiệm vụ 1 (làm trên lớp): Đo hiệu điện thế khoảng $3\,\mathrm{V}$ của mạch pin, em chọn dụng cụ và cách mắc nào? Nhiệm vụ 2 (làm trên lớp hoặc về nhà): Bài thuyết trình nói “mẫu A tốt nhất” nhưng không nêu cách đo. Em cần bổ sung những gì? Nhắc HS: khi dùng số liệu minh họa phải ghi rõ “dữ liệu minh họa”.

Nhiệm vụ 1: Chọn vôn kế thang 6 V (lớn hơn giá trị dự kiến 3 V), mắc song song hai điểm cần đo, đúng cực với nguồn một chiều; ngắt nguồn trước khi đổi dây, không dùng điện lưới. Dữ liệu minh họa: $U = 3\,\mathrm{V}$, $I = 0{,}15\,\mathrm{A}$, $R = \dfrac{U}{I} = 20\,\Omega$.
Nhiệm vụ 2: Cần bổ sung tiêu chí tốt, dữ liệu có đơn vị, số mẫu, đối chứng và nguồn; chỉ kết luận trong phạm vi đã thử, không biến quảng cáo thành bằng chứng.
Gợi ý chấm: 40% nêu đúng dữ kiện và quan hệ khoa học; 40% lập luận đúng theo mô hình; 20% kết luận, đơn vị và điều kiện.