Giáo án Củng cố, mở rộng trang 109

Huy động trải nghiệm và kiến thức nền của HS về nơi chốn, cảnh vật và tình cảm với đất nước; xác định nhiệm vụ ôn tập ba văn bản trong bài 9.

GV nêu câu hỏi khởi động: "Em đã đến nơi nào mà mỗi lần nhớ lại đều nghĩ về con người và câu chuyện của vùng đất đó?" Sau đó đặt câu hỏi dẫn dắt: "Nơi chốn chỉ là phong cảnh, hay còn gắn với lịch sử, văn hóa và tình cảm?" HS trả lời miệng, sau đó GV dẫn vào nhiệm vụ của tiết học.

HS nêu được ít nhất một nơi chốn cùng điều làm em nhớ (cảnh, sự kiện, con người hoặc câu chuyện). Từ đó HS xác định được nhiệm vụ: đối chiếu ba văn bản "Yên Tử, núi thiêng", "Văn hóa hoa - cây cảnh", "Tình sông núi" theo hướng nơi chốn gắn với văn hóa và tình cảm.

HS phân loại được dữ kiện và nhận ra trật tự giới thiệu của văn bản về Yên Tử; lập được nhóm thông tin để thấy khái niệm văn hóa rộng qua văn bản về hoa, cây cảnh.

HS làm việc nhóm 4, dùng khăn trải bàn chia hai phần. Nhóm 1 (chuyên gia Yên Tử) đọc lại văn bản "Yên Tử, núi thiêng" và điền Phiếu học tập số 1, phần A. Nhóm 2 (chuyên gia Văn hóa hoa - cây cảnh) đọc lại văn bản và điền phần B. Câu hỏi GV đặt ra: (1) "Văn bản giới thiệu Yên Tử theo trật tự nào: từ đâu đến đâu?" (2) "Chi tiết nào thuộc lớp thiên nhiên, chi tiết nào thuộc lớp giá trị văn hóa?" (3) "Vì sao chậu hoa đẹp chưa đủ để nói hết văn hóa hoa - cây cảnh?" Các nhóm hoàn thành phiếu trong 6 phút.

Phiếu học tập số 1 đã điền: Yên Tử được giới thiệu theo trật tự từ vị trí (Quảng Ninh), cảnh quan và đường tiếp cận, đến lớp lịch sử và văn hóa gắn với Phật giáo Trúc Lâm, rồi đến ý nghĩa tinh thần của nơi chốn. Văn hóa hoa - cây cảnh được nhìn từ ba biểu hiện: cộng đồng (làng nghề, chợ hoa), sinh hoạt thường ngày (cây trong không gian nhà ở), và giá trị tinh thần (quan niệm ứng xử với thiên nhiên). Kết luận của HS: văn hóa gồm cả vật thể, thói quen và giá trị tinh thần.

HS đọc được mạch cảm xúc và quan niệm về đất nước trong "Tình sông núi"; hệ thống hoá được điểm chung và nét riêng của ba văn bản theo tiêu chí nơi chốn, con người, tình cảm.

Nhóm chuyển sang phần C của Phiếu học tập số 1: đọc mạch cảm xúc của bài thơ "Tình sông núi" (từ địa danh miền Trung đến con người lao động, rồi đến Tổ quốc). Câu hỏi GV đặt ra: (1) "Tình yêu một miền cụ thể mở ra tình Tổ quốc bằng cách nào?" (2) "Điểm chung của ba văn bản là gì? Mỗi văn bản có nét riêng nào?" Sau đó HS điền bảng so sánh bằng danh sách theo ba tiêu chí: nơi chốn, con người, tình cảm. Thời gian 6 phút, còn 4 phút để báo cáo.

Phiếu học tập số 1, phần C đã điền: Mạch cảm xúc của "Tình sông núi": địa danh miền Trung (điểm tựa cụ thể của tình cảm) → con người lao động (chủ thể góp phần làm nên đất nước) → Tổ quốc (sự mở rộng tình yêu và trách nhiệm). Điểm chung: cả ba văn bản đều gắn cảm xúc với nơi chốn cụ thể và con người. Nét riêng: "Yên Tử, núi thiêng" nhấn mạnh lịch sử và ý nghĩa tinh thần của danh thắng; "Văn hóa hoa - cây cảnh" nhấn mạnh cách con người tạo không gian sống; "Tình sông núi" nhấn mạnh tình Tổ quốc được bắt rễ từ tình yêu quê hương.

HS vận dụng kiến thức ba văn bản để trả lời câu hỏi lí giải có căn cứ; rèn kĩ năng viết ngắn gọn có dẫn chứng.

HS làm bài tập 1, 3, 5 (đề bài nêu trong phần đáp án): (1) "Vì sao bài giới thiệu núi cần thông tin lịch sử?" (2) "Vì sao một chậu cây chưa đủ đại diện toàn bộ văn hóa hoa - cây cảnh?" (3) "Vì sao cảnh đẹp và người lao động không tách rời trong bài thơ?" HS viết 3–4 câu cho mỗi câu hỏi, sau đó đối chiếu với gợi ý. Có thể dùng học liệu NeoEdu để kiểm tra nhanh. Thang chấm tham khảo: đáp ứng yêu cầu 0,3; dẫn chứng hoặc thao tác cụ thể 0,3; lí giải có căn cứ 0,3; diễn đạt 0,1.

Đề 1: Lịch sử giúp hiểu giá trị di tích và ý nghĩa tinh thần của Yên Tử, không chỉ nhìn nơi đó như phong cảnh; dẫn chứng: Phật giáo Trúc Lâm gắn với các di tích và câu chuyện của vùng đất.
Đề 3: Văn hóa còn gồm quan niệm, thói quen, cộng đồng sản xuất và cách tổ chức không gian; chậu cây chỉ là một biểu hiện cụ thể, nên không đủ đại diện toàn bộ văn hóa.
Đề 5: Cảnh quan mang dấu ấn công sức giữ gìn và khai phá của con người; sự giàu đẹp của đất nước có con người làm trung tâm nên cảnh đẹp và người lao động không tách rời.
Lưu ý: chấp nhận cách hiểu khác nếu không trái dữ kiện văn bản và có căn cứ.

HS nhận biết được câu bị động và các loại trạng ngữ qua ví dụ cụ thể; vận dụng để chọn đáp án đúng.

HS làm nhanh Phiếu học tập số 2 gồm bốn câu (7–10). Câu hỏi GV đặt ra: "Trong câu 8, vì sao từ "được" chưa chắc là dấu hiệu bị động?" Sau khi HS làm, GV dùng học liệu NeoEdu để kiểm tra nhanh.

Phiếu học tập số 2:

• Câu 7: Câu bị động tương ứng với "Học sinh trồng cây" là: A. Cây được học sinh trồng. B. Học sinh đã trồng cây. C. Học sinh được trồng cây ở sân. D. Cây do nhà trường mua về.
• Câu 8: "Lan được điểm cao" có chắc là bị động? A. Chắc chắn vì có từ "được". B. Không; "được" ở đây chỉ việc nhận kết quả. C. Chắc chắn vì "điểm cao" là tác thể. D. Không; vì câu bị động luôn phải có từ "bị".
• Câu 9: "Vào buổi sáng, nhóm khảo sát" thêm thông tin: A. thời gian. B. nguyên nhân. C. mục đích. D. điều kiện.
• Câu 10: Thêm nào làm rõ nơi chốn? A. Thật ra, B. Ở lối đi công cộng, C. Có lẽ, D. May quá,

Câu 7: A (đối tượng "cây" làm chủ ngữ, có "được" và nêu tác thể).
Câu 8: B ("được" ở đây biểu thị nhận kết quả, không tự là dấu bị động).
Câu 9: A ("Vào buổi sáng" là trạng ngữ thời gian).
Câu 10: B ("Ở lối đi công cộng," nêu địa điểm).
Kết luận của HS: để nhận biết bị động cần xem đối tượng có làm chủ ngữ không và có tác thể không; trạng ngữ được nhận biết qua ý nghĩa thêm vào câu.

HS vận dụng cách đọc có ghi chép để tiếp cận một văn bản mới cùng thể loại hoặc cùng vấn đề, phân biệt thông tin văn bản với liên hệ cá nhân.

GV giao nhiệm vụ: chọn một văn bản mới cùng thể loại (văn bản giới thiệu danh thắng, bài thơ về đất nước) hoặc cùng vấn đề nơi chốn - văn hóa. Khi đọc, ghi bốn mục: thông tin nguồn, một chi tiết, một cách hiểu, một câu hỏi. Khi trao đổi, HS phải phân biệt điều văn bản nói với liên hệ cá nhân, không biến một chi tiết thành kết luận cho mọi người. Câu hỏi GV đặt ra: "Điều này văn bản nói hay là em liên hệ?"

Phiếu ghi chép cá nhân gồm bốn mục đã điền: nguồn (tên văn bản, tác giả, nơi đăng); một chi tiết tiêu biểu; một cách hiểu có căn cứ; một câu hỏi. Kết quả trình bày 1 phút trong cặp đôi, có phần tách bạch "văn bản nói" và "em liên hệ".