Giáo án Tri thức ngữ văn trang 45

Kích hoạt hiểu biết sẵn có về cách đọc thơ trữ tình; nhận ra hình ảnh thơ có sức gợi và đặt vấn đề cho bài học.

HS lắng nghe GV đọc diễn cảm đoạn thơ mẫu bốn dòng: “Chiều nghiêng xuống bên hiên nhà rất khẽ / Mẹ hong mùa nắng cũ giữa bàn tay / Con giữ lại tiếng chim vừa thức dậy / Để ngày mai còn nhớ lối về này”. Sau đó trả lời ba câu hỏi của GV: (1) Mỗi dòng thơ có bao nhiêu tiếng? (2) Có thể hong một mùa nắng như hong quần áo không? (3) Người nói trong đoạn thơ là ai, đang làm gì?

• Mỗi dòng có 8 tiếng (ví dụ dòng 1: “Chiều nghiêng xuống bên hiên nhà rất khẽ”).
• Không thể hong một mùa nắng như đồ vật; hình ảnh này gợi sự chăm chút, giữ hơi ấm và kí ức.
• Người nói là “con” (dòng 3 “Con giữ lại tiếng chim…”), đang giữ lại những kỉ niệm về mái nhà.
• Kết luận nêu vấn đề: để đọc thơ trữ tình cần bốn công cụ là thơ tám chữ, chủ thể trữ tình, hình ảnh thơ và cảm hứng chủ đạo.

Nêu được đặc điểm của thơ tám chữ và giải thích được khái niệm chủ thể trữ tình qua đoạn thơ mẫu.

HS làm việc theo cặp đôi, sử dụng Phiếu học tập số 1, phần A và B:

• A. Đếm số tiếng của cả bốn dòng thơ, ghi kết quả vào phiếu.
• B. Tìm những từ ngữ cho thấy ai là người đang bộc lộ cảm xúc trong đoạn thơ (đại từ xưng hô, động từ chỉ hành động của chủ thể).
  GV đặt câu hỏi: Dòng thơ có đúng 8 tiếng nghĩa là gì? Vì sao nói tiếng nói trong bài là chủ thể trữ tình chứ không đồng nhất với tác giả ngoài đời?

• Thơ tám chữ: mỗi dòng thường có 8 tiếng; ví dụ dòng 1 có đủ tám tiếng “Chiều – nghiêng – xuống – bên – hiên – nhà – rất – khẽ”. Vần và nhịp được tổ chức linh hoạt, không cứng nhắc.
• Chủ thể trữ tình: là tiếng nói bộc lộ cảm xúc trong bài thơ. Trong đoạn thơ mẫu, chủ thể trữ tình là “con”, được nhận diện qua “Con giữ lại tiếng chim” và “còn nhớ lối về này”.
• Kết luận: khi đọc, cần phân biệt tiếng nói trong thơ với những gì được thể hiện trực tiếp trong văn bản.

Giải thích được vai trò của hình ảnh thơ và nhận biết được cảm hứng chủ đạo chi phối bài thơ.

HS làm việc nhóm 4 theo kĩ thuật khăn trải bàn: mỗi nhóm có một tờ giấy A3 chia thành 4 ô (Hình ảnh; Ý nghĩa gợi ra; Tình cảm; Căn cứ trong thơ). Các nhóm liệt kê hình ảnh chính trong đoạn thơ (chiều, hiên nhà, mùa nắng cũ, bàn tay, tiếng chim, lối về), giải thích ý nghĩa gợi ra và xác định cảm hứng chủ đạo. GV đặt câu hỏi: Vì sao hình ảnh “hong mùa nắng cũ” không thể hiểu theo nghĩa đen? Tình cảm nào chi phối các hình ảnh trong đoạn thơ?

• Hình ảnh thơ là cảnh, vật, con người được tổ chức để tạo cảm xúc và ý nghĩa. Ví dụ “hong mùa nắng cũ” không hiểu theo nghĩa đen mà gợi mẹ giữ hơi ấm, kí ức và mái nhà.
• Cảm hứng chủ đạo: tình cảm gắn bó với mẹ và mái nhà, được thể hiện qua hình ảnh, giọng nhẹ và mạch thơ hướng về “lối về này”.
• Kết luận: hình ảnh và cảm hứng chủ đạo cần được gắn với từng chi tiết cụ thể trong thơ, không suy diễn ngoài dữ kiện.

Vận dụng được bốn khái niệm để ghép đúng, chọn đúng hình ảnh chuyển nghĩa và đánh giá nhận định có căn cứ.

HS làm Phiếu học tập số 2, gồm ba bài:

• Bài 1: Ghép từng khái niệm với nội dung tương ứng.
• Bài 2: Chọn hình ảnh cho thấy sự chuyển nghĩa rõ nhất trong đoạn thơ mẫu: A. Mẹ hong mùa nắng cũ; B. Hiên nhà; C. Bàn tay; D. Tiếng chim.
• Bài 3: Xét hai nhận định: a) “Tay” và “này” hiệp vần giữa dòng 2 và dòng 4; b) “Thơ tám chữ bắt buộc mọi dòng chỉ có một nhịp ngắt duy nhất”. Đánh giá Đúng (Đ) hoặc Sai (S) và giải thích.
  HS có thể kiểm tra đáp án trên bài tập tương tác của NeoEdu sau khi làm xong.

Đề và đáp án:

• Bài 1: Thơ tám chữ – mỗi dòng thường có 8 tiếng, vần và nhịp tổ chức linh hoạt; Chủ thể trữ tình – tiếng nói bộc lộ cảm xúc trong bài thơ; Hình ảnh thơ – cảnh, vật, con người được tổ chức để tạo cảm xúc và ý nghĩa; Cảm hứng chủ đạo – tình cảm lớn chi phối hình ảnh, giọng điệu và mạch thơ.
• Bài 2: Đáp án A (Mẹ hong mùa nắng cũ). Lí do: không thể hong nguyên một mùa như đồ vật; hình ảnh gợi mẹ giữ hơi ấm, kí ức và mái nhà.
• Bài 3: a) Đ (tay–này hiệp vần); b) S, vì thơ tám chữ có nhịp tổ chức linh hoạt, không bắt buộc một nhịp ngắt duy nhất; dữ kiện bài học không cho phép khái quát như vậy.

Sắp xếp được trình tự đọc hiểu: từ chi tiết đến khái niệm rồi đến tác dụng, để đưa ra kết luận có căn cứ.

HS đọc đề bài: “Sắp xếp các thao tác để đi từ dữ kiện tới kết luận có căn cứ” với bốn thao tác đã xáo trộn:

• Giải thích hình ảnh “hong mùa nắng cũ”.
• Nối hình thức với tình cảm mái ấm, không chỉ liệt kê thủ pháp.
• Đếm tám tiếng ở từng dòng.
• Tìm vần “tay–này” và một cách ngắt nhịp có nghĩa.
  Sau đó, HS thử nêu một câu hỏi trao đổi có dùng khái niệm “cảm hứng chủ đạo” (GV gợi ý: câu hỏi phải gắn tình huống, không chỉ hỏi định nghĩa).

Thứ tự đúng:

1. Đếm tám tiếng ở từng dòng.
2. Tìm vần “tay–này” và một cách ngắt nhịp có nghĩa.
3. Giải thích hình ảnh “hong mùa nắng cũ”.
4. Nối hình thức với tình cảm mái ấm, không chỉ liệt kê thủ pháp.
   Ví dụ câu hỏi trao đổi: “Các hình ảnh trong đoạn thơ đã góp phần thể hiện cảm hứng chủ đạo nào?” Dữ kiện cần tìm: các hình ảnh hướng về mái nhà, người mẹ và kỉ niệm.

Vận dụng bộ công cụ đọc thơ để góp ý cho một nhận định chưa đúng, dùng dẫn chứng cụ thể và đề nghị cách kiểm tra.

HS viết lời góp ý 3–4 câu cho một người tin vào nhận định: “Thơ tám chữ bắt buộc mọi dòng chỉ có một nhịp ngắt duy nhất.” Yêu cầu: nêu chi tiết trong đoạn thơ mẫu (ví dụ dòng 1 có tám tiếng), chỉ ra chỗ dữ kiện chưa đủ căn cứ, đề nghị một cách kiểm tra (ví dụ đọc lại nhiều dòng và so sánh cách ngắt nhịp), không phán xét cá nhân.

Ví dụ lời góp ý: “Bạn chú ý đến số tiếng là đúng, vì mỗi dòng trong đoạn thơ mẫu đều có tám tiếng. Tuy nhiên, bài học chỉ nói nhịp được tổ chức linh hoạt, chưa đủ căn cứ để khẳng định mọi dòng chỉ có một nhịp ngắt duy nhất. Bạn thử đọc lại dòng 1 và dòng 4, ghi lại các chỗ ngắt nhịp rồi so sánh với nhau; nếu kết quả khác nhau thì nhận định này cần được điều chỉnh.”