Giáo án Thực hành tiếng Việt trang 44

HS nhận ra hiện tượng một từ có thể hiểu theo hai nghĩa tạo nên sự hóm hỉnh, từ đó xác định nhiệm vụ học tập của bài.

GV chiếu câu “Bạn Đường không thích ăn đường.” và đặt câu hỏi: (1) Trong câu có mấy tiếng “đường”? (2) Hai tiếng này có giống nhau về âm và nghĩa không? (3) Vì sao đọc câu lại thấy thú vị?

HS nhận ra: “Đường” thứ nhất là tên riêng của bạn, “đường” thứ hai là chất tạo vị ngọt. Hai tiếng cùng âm nhưng khác nghĩa, đặt cạnh nhau tạo sự trùng hợp hóm hỉnh, không phải lời chê bạn. HS ghi tên bài học “Thực hành tiếng Việt – Biện pháp tu từ chơi chữ” vào vở.

HS nêu được ba cơ chế chơi chữ (đồng âm, đa nghĩa, nói lái) và hiểu rằng phải có dụng ý trong ngữ cảnh mới gọi là chơi chữ.

HS làm việc nhóm 3–4 người theo Phiếu học tập số 1: ghép mỗi cơ chế (đồng âm, đa nghĩa, nói lái) với khái niệm tương ứng; sau đó xác định cơ chế của câu “Bạn Đường không thích ăn đường.” Nhóm cũng trả lời: lặp một âm có phải lúc nào cũng là chơi chữ không, vì sao?

Kết quả ghép đúng: Đồng âm – âm giống nhưng nghĩa khác; Đa nghĩa – các nghĩa có liên hệ của một từ; Nói lái – đổi vị trí âm hoặc phần tiếng để gợi cách hiểu khác. Câu “Bạn Đường không thích ăn đường.” thuộc cơ chế đồng âm. Kết luận: không phải mọi sự lặp âm đều là chơi chữ; phải có dụng ý khai thác âm hoặc nghĩa trong ngữ cảnh.

HS nắm được quy trình ba bước (đọc theo các cách hiểu, chỉ yếu tố đồng âm hoặc đa nghĩa, giải thích hiệu quả trong ngữ cảnh) và vận dụng để phân tích một câu mới.

GV hướng dẫn quy trình với câu ví dụ: “Trên đường đến lớp, tôi học cách bớt đường trong bữa sáng.” Các bước: (1) Đọc câu theo cách hiểu thứ nhất (đường là lối đi) và cách hiểu thứ hai (đường là chất ngọt). (2) Chỉ ra yếu tố đồng âm. (3) Giải thích hiệu quả: hai nghĩa đặt cạnh nhau tạo liên tưởng gì? Cả lớp cùng phân tích, sau đó HS làm việc theo cặp với câu do GV đưa ra thêm: “Tôi tìm đường đến quán chè, còn bạn tìm đường cho bát chè.”

Quy trình ba bước được HS nắm vững. Với câu ví dụ, HS trả lời: đường thứ nhất là lối đi, đường thứ hai là chất tạo vị ngọt; hai tiếng đồng âm tạo liên tưởng hóm hỉnh giữa việc đi lại và việc nêm bữa sáng. Với câu thứ hai, HS giải thích: “tìm đường” lúc đầu là tìm lối đi, sau đó là tìm đường để nêm chè, tạo bất ngờ vui.

HS vận dụng kiến thức để trả lời nhanh các câu hỏi trắc nghiệm, đúng–sai và ghép cặp, tự kiểm tra kết quả.

HS làm theo cặp đôi bốn bài tập sau (có thể làm trên học liệu số NeoEdu nếu có thời gian):

• Bài 1: Câu “Bạn Đường không thích ăn đường.” dùng cơ chế nào? A. Dùng hai tiếng đồng âm: tên riêng và chất tạo vị ngọt; B. Lặp cùng một nghĩa để nhấn mạnh sở thích; C. Dùng các tiếng cùng vần nhưng khác âm đầu; D. Đảo thứ tự các âm tiết để tạo từ mới.
• Bài 2: Đúng hay sai? “Cứ lặp một âm là chắc chắn có chơi chữ.”
• Bài 3: Muốn giải thích chơi chữ cần: A. Chỉ đếm số lần từ xuất hiện; B. Nêu cơ chế âm, nghĩa và hiệu quả trong ngữ cảnh; C. Chỉ kể nguồn gốc tác giả; D. Chỉ đổi câu sang cách nói trang trọng.
• Bài 4: Ghép cơ chế với khái niệm: đồng âm, đa nghĩa, nói lái.

Đáp án: Bài 1: A (đường tên bạn và đường chất ngọt cùng âm nhưng khác nghĩa; sự đặt cạnh nhau tạo nét hóm hỉnh). Bài 2: Sai (phải xét dụng ý khai thác âm, nghĩa). Bài 3: B (cơ chế và tác dụng phải cùng được giải thích). Bài 4: Đồng âm – âm giống nhưng nghĩa khác; Đa nghĩa – các nghĩa có liên hệ của một từ; Nói lái – đổi vị trí âm, phần tiếng để gợi cách hiểu khác. Mỗi cặp ghi đáp án đầy đủ vào vở.

HS vận dụng kiến thức để tự viết một câu ngắn khai thác hai nghĩa của một từ và giải thích hiệu quả, qua đó thể hiện năng lực ngôn ngữ và sự sáng tạo.

HS chọn một trong hai đề: (1) Viết một câu ngắn khai thác hai nghĩa của “đường” và giải thích. (2) Giải thích hai nghĩa của “mượn” trong câu “Ở thư viện, em mượn sách chứ không mượn tiếng chăm học.” Sau đó HS viết câu tự sáng tạo (nếu chọn đề 1) hoặc trình bày giải thích (nếu chọn đề 2). Bài làm được đánh giá theo thang: đáp ứng đúng yêu cầu (0,3); dẫn chứng hoặc thao tác cụ thể (0,3); lí giải có căn cứ (0,3); diễn đạt (0,1).

Ví dụ bài làm đạt yêu cầu. Đề 1: “Tôi tìm đường đến quán chè, còn bạn tìm đường cho bát chè.” Đường thứ nhất là lối đi, đường thứ hai là chất tạo vị ngọt; hai tiếng đồng âm tạo liên tưởng vui giữa tìm đường đi và tìm đường để nêm chè. Đề 2: “Mượn sách” là nhận sách dùng rồi trả; “mượn tiếng” là viện dẫn danh nghĩa để tạo hình ảnh. Sự chuyển nghĩa nhấn mạnh việc học thật thay vì làm dáng. Chấp nhận cách hiểu khác nếu không trái dữ kiện và có lập luận rõ ràng.