Giáo án Văn học Việt Nam từ khu vực ra thế giới, từ truyền thống đến hiện đại

Huy động hiểu biết sẵn có về các loại chữ viết và các loại hình văn học đã học; tạo tình huống dẫn vào vấn đề: văn học Việt Nam đi từ truyền thống đến hiện đại như thế nào và có kế thừa không.

HS làm việc cá nhân trong 2 phút, sau đó trả lời câu hỏi GV nêu trên màn hình: (1) Em đã học những tác phẩm văn học nào được viết bằng chữ Hán, chữ Nôm hay chữ quốc ngữ? (2) Văn học dân gian khác văn học viết ở điểm nào? (3) Theo em, khi chữ viết và thể loại thay đổi, văn học có bị “cắt đứt” với quá khứ không? Vì sao? Sau đó GV dán sơ đồ trục thời gian trống có ba ô: Hán – Nôm – quốc ngữ.

Mỗi HS ghi được ít nhất hai tên tác phẩm đã học (ví dụ Truyện Kiều thuộc truyện thơ Nôm) và đưa ra dự đoán ban đầu: văn học hiện đại có kế thừa truyền thống, không chỉ cắt đứt. Bảng ghi sơ bộ về vấn đề bài học, làm nền cho hoạt động hình thành kiến thức.

Nêu được hai chiều nhìn văn học Việt Nam (truyền thống dân gian và phát triển văn học viết); nêu được chữ Hán, chữ Nôm, chữ quốc ngữ và nhận ra văn học vừa tiếp nhận từ khu vực, thế giới vừa tạo hình thức riêng.

HS hoạt động nhóm 4 người, đọc đoạn tóm lược trong SGK và trang bài học số (phần bài giảng). Nhóm hoàn thành Phiếu học tập số 1 gồm: (1) Điền vào cột “Dữ kiện được cung cấp” các ý trực tiếp có trong văn bản về hai chiều của văn học và về ba hệ chữ. (2) Điền vào cột “Điều có thể suy ra” những điều suy được từ dữ kiện (ví dụ: vì sao hiện đại hóa không đồng nghĩa với đoạn tuyệt). (3) Ghi rõ “giới hạn suy luận” cho mỗi suy ra. Đặt câu hỏi: Văn học viết Việt Nam “tiếp nhận” điều gì từ khu vực và thế giới, và “tạo hình thức riêng” ở chỗ nào?

Bảng hai cột hoàn chỉnh. Kiến thức HS rút ra: Văn học Việt Nam gồm hai chiều: (a) truyền thống lâu dài của văn học dân gian; (b) quá trình phát triển của văn học viết. Văn học viết đi qua ba hệ chữ: chữ Hán, chữ Nôm, chữ quốc ngữ; mỗi bộ phận văn học vừa tiếp nhận từ khu vực, thế giới vừa tạo hình thức riêng. Thế kỉ XX có nhiều đổi thay về chữ viết, thể loại, đời sống người viết và người đọc.

Giải thích được vì sao không nên lập lịch sử văn học như chuỗi giai đoạn không liên hệ; nêu được quan hệ kế thừa, cùng tồn tại giữa văn học Hán, Nôm và hiện đại; lấy Truyện Kiều và thơ hiện đại làm điểm tựa.

HS làm việc theo cặp đôi, đọc phần “Phân tích nghệ thuật và ý nghĩa” trong SGK và trang bài học số. Hai bạn hoàn thành Phiếu học tập số 2 gồm: (1) Vì sao văn học Hán và Nôm có thể cùng phát triển? (2) Nêu một điểm khác nhau giữa Truyện Kiều (truyện thơ Nôm) và những bài thơ hiện đại trong hình thức và cảm quan. (3) Vì sao “không suy mọi tác phẩm trong cùng thời kì đều giống nhau”? (4) Câu hỏi then chốt: Vì sao không nên lập lịch sử văn học như chuỗi giai đoạn không hề liên hệ?

Phiếu học tập số 2 hoàn chỉnh. Đáp án tham khảo: (1) Văn học Hán và Nôm từng cùng tồn tại và phát triển, các hình thức và giá trị kế thừa, đối thoại với nhau. (2) Truyện Kiều là truyện thơ Nôm, mang hình thức và cảm quan của thời đại trước; thơ hiện đại có hình thức và cảm quan khác. (3) Vì mỗi tác phẩm có đặc điểm riêng trong cùng một thời kì. (4) Các hình thức và giá trị kế thừa, cùng tồn tại, đối thoại; hiện đại hóa không có nghĩa là xóa sạch truyền thống.

Vận dụng kiến thức để trả lời câu hỏi đọc hiểu, phân biệt nhận định đúng – sai, giải thích quan hệ kế thừa và biến đổi qua các bài tập đã cho.

Bài tập 1 (trắc nghiệm): Văn bản được học thuộc kiểu/thể loại nào? A. truyện ngắn; B. thơ trữ tình; C. văn bản phỏng vấn; D. nghị luận, lược sử văn học.
Bài tập 2: Những hệ chữ nào được nhắc đến khi khái quát sự phát triển văn học viết?
Bài tập 3: Xét hai nhận định: a) Hiện đại hóa thế kỉ XX được gắn với đổi thay đi cùng kế thừa; b) Chuyển chữ là đổi toàn bộ tiếng nói. Nhận định nào đúng? Giải thích.
Bài tập 4: Vì sao không nên lập lịch sử văn học như chuỗi giai đoạn không hề liên hệ?
Bài tập 5: Giải thích vai trò của quan hệ kế thừa trong 2–4 câu: các hệ chữ và thể loại thay đổi nhưng vẫn có quan hệ kế thừa.
Bài tập 6: Ghép: Văn học dân gian; Văn học viết; Truyện Kiều; Thơ hiện đại với vai trò tương ứng trong bài.
HS làm cá nhân các bài 1–3 và 5, thảo luận cặp đôi bài 4 và 6 (có thể xem bài tương tác trên NeoEdu).

Đáp án tham khảo: Bài 1: D (nghị luận, lược sử văn học). Bài 2: chữ Hán, chữ Nôm, chữ quốc ngữ. Bài 3: a) đúng vì hiện đại hóa kế thừa, không chỉ cắt đứt; b) sai vì chuyển chữ không đồng nghĩa với đổi toàn bộ tiếng nói. Bài 4: Các hình thức và giá trị kế thừa, cùng tồn tại, đối thoại; hiện đại hóa không xóa sạch truyền thống. Bài 5: Ví dụ đoạn 2–4 câu: “Chữ Hán, chữ Nôm, chữ quốc ngữ thay đổi nhưng các hình thức và kinh nghiệm vẫn đối thoại. Nhờ quan hệ kế thừa, văn học hiện đại không mất mạch nguồn, đồng thời tạo được hình thức riêng.” Bài 6: Văn học dân gian – truyền thống lâu dài bằng lời truyền miệng; Văn học viết – quá trình phát triển qua các hệ chữ; Truyện Kiều – truyện thơ Nôm, là điểm tựa của thời kì chữ Nôm; Thơ hiện đại – hình thức và cảm quan khác, minh họa cho biến đổi.

Vận dụng kiến thức vào thực tế học tập: lập nguyên tắc chọn tác phẩm cho dự án đọc, viết đoạn văn ngắn làm rõ chủ đề “sức sống của văn học Việt Nam trong tiếp biến truyền thống và hiện đại”.

HS hoạt động nhóm 4 người (có thể hoàn thành ở nhà). Nhiệm vụ: (1) Lập một nguyên tắc chọn ba tác phẩm cho dự án đọc, thể hiện kế thừa và biến đổi (ví dụ: chọn một tác phẩm truyện thơ Nôm, một tác phẩm viết bằng chữ quốc ngữ và một tác phẩm dân gian để so sánh). (2) Viết đoạn văn 100–150 chữ làm rõ chủ đề “sức sống của văn học Việt Nam trong tiếp biến truyền thống và hiện đại” qua ít nhất một ví dụ từ tác phẩm đã học. Lưu ý: không kết luận từ một tác phẩm về cả nền văn học.

Bản nguyên tắc chọn tác phẩm (3–4 tiêu chí) kèm danh sách ba tác phẩm. Đoạn văn 100–150 chữ có câu chủ đề nêu sức sống của văn học Việt Nam, có ít nhất một dẫn chứng (ví dụ: Truyện Kiều là truyện thơ Nôm; thơ hiện đại có hình thức khác), có kết luận về kế thừa và đổi mới. Đáp án mẫu một tiêu chí: “Chọn tác phẩm có cả nét kế thừa về thể loại và nét đổi mới về hình thức để thấy đối thoại giữa các thời kì.”