Giáo án Ôn tập Chương I

HS nhớ lại mối liên hệ giữa ba hình chiếu của cùng một vật và xác định nhiệm vụ ôn tập chương.

GV chiếu hình hộp có kích thước 50 × 30 × 20 mm. HS quan sát và trả lời ba câu hỏi:

• Hình chiếu đứng có kích thước là bao nhiêu? Vì sao?
• Hình chiếu bằng có kích thước là bao nhiêu?
• Hình chiếu cạnh có kích thước là bao nhiêu?
  Sau đó HS nêu nhiệm vụ của tiết học: hệ thống hoá kiến thức chương Vẽ kĩ thuật và rèn cách đọc, kiểm tra bản vẽ.

Đáp án dự kiến:

• Hình chiếu đứng: $50 \times 20$ mm, vì chiều dài theo phương ngang là 50 mm và chiều cao là 20 mm.
• Hình chiếu bằng: $50 \times 30$ mm, vì chiều dài là 50 mm và chiều rộng là 30 mm.
• Hình chiếu cạnh: $30 \times 20$ mm, vì chiều rộng là 30 mm và chiều cao là 20 mm.
  HS nêu được nhiệm vụ: ôn lại tiêu chuẩn, ba hình chiếu, tỉ lệ, loại bản vẽ và cách kiểm tra bản đọc.

HS hệ thống hoá quy ước về tỉ lệ, trị số kích thước và cách đặt ba hình chiếu; giải thích được vì sao tỉ lệ chỉ thay đổi hình vẽ trên giấy còn trị số ghi vẫn là kích thước thật.

Kĩ thuật khăn trải bàn theo nhóm 4. Mỗi nhóm nhận Phiếu học tập số 1 và hoàn thành bảng hệ thống hoá gồm bốn ô: (1) Tỉ lệ bản vẽ; (2) Trị số kích thước; (3) Vị trí và thẳng hàng của ba hình chiếu; (4) Nét đường tâm và đường trục.
Nhiệm vụ mẫu: vật thật dài 90 mm được vẽ với tỉ lệ 1:3. Nhóm tính chiều dài hình trên bản vẽ và xác định trị số ghi trên bản vẽ.

Nội dung HS hoàn thành trên Phiếu học tập số 1:

• Tỉ lệ bản vẽ: tỉ số giữa kích thước hình vẽ và kích thước thật; ví dụ tỉ lệ 1:3 thì hình dài $90 : 3 = 30$ mm.
• Trị số kích thước: luôn là kích thước thật, ví dụ ghi 90 dù hình vẽ dài 30 mm.
• Ba hình chiếu: đặt đúng quy ước, thẳng hàng theo chiều dài, chiều rộng và chiều cao; kích thước chung giữa các hình phải khớp nhau.
• Nét đường tâm và đường trục: dùng nét gạch dài–chấm–mảnh để phân biệt với cạnh thấy.
  Kết luận nhóm: tỉ lệ chỉ đổi hình trên giấy; trị số ghi trên bản vẽ là kích thước thật.

HS phân biệt được bản vẽ chi tiết, bản vẽ lắp, bản vẽ nhà và bảng kê theo mục đích; nêu được vai trò của từng loại trong hồ sơ kĩ thuật.

Kĩ thuật mảnh ghép. Mỗi nhóm 4 HS được đánh số 1 đến 4; mỗi số đọc một tài liệu mô tả (bản vẽ chi tiết, bản vẽ lắp, bản vẽ nhà, bảng kê) và chia sẻ với các thành viên của nhóm mới.
Câu hỏi định hướng: Mỗi loại bản vẽ dùng để làm gì? Khi nào cần bảng kê?
Nhiệm vụ mở rộng: Vì sao sơ đồ nhà học tập không thay được hồ sơ thi công?

HS rút ra kết luận:

• Bản vẽ chi tiết: thể hiện hình dạng, kích thước đầy đủ của một chi tiết để chế tạo chi tiết đó.
• Bản vẽ lắp: thể hiện quan hệ, vị trí các chi tiết trong sản phẩm, nhấn mạnh cách lắp ghép; không nhất thiết đủ mọi kích thước để chế tạo từng chi tiết.
• Bản vẽ nhà: thể hiện bố trí không gian, ví dụ mặt bằng phòng; giúp đọc bố trí phòng.
• Bảng kê: liệt kê tên gọi và số lượng chi tiết (ví dụ số bu lông từng loại) theo số chỉ dẫn trên bản vẽ.
• Sơ đồ nhà học tập không thay thế hồ sơ thi công vì thiếu kích thước và quy ước chế tạo đầy đủ.

HS vận dụng ba đối chiếu để tự kiểm tra bản đọc bản vẽ; giải thích được vì sao không dùng thước đo bản photocopy để sửa kích thước chế tạo.

Thảo luận theo cặp đôi, sau đó cả lớp. GV chiếu hình hộp 50 × 30 × 20 mm có hình đứng 50 × 20 mm.
HS thực hiện ba đối chiếu:
(1) Trị số kích thước với đơn vị thật;
(2) Các hình chiếu với vị trí và kích thước chung;
(3) Mục đích hồ sơ với loại bản vẽ.
Tình huống: bản photocopy bị co, thước đo ra kích thước khác trị số ghi. HS quyết định cách xử lí.

Kết quả kiểm tra:

• Hình đứng 50 × 20 mm bằng chiều dài 50 mm và chiều cao 20 mm; hình bằng 50 × 30 mm có cạnh 50 mm trùng với hình đứng; hình cạnh 30 × 20 mm có cạnh 30 mm khớp với hình bằng. Không được đổi chiều cao 20 mm thành chiều rộng.
• Với bản photocopy bị co: dùng trị số ghi trên bản vẽ và kiểm tra phiên bản; không lấy thước đo tờ giấy để sửa kích thước chế tạo.
• Kết luận: bản đọc đạt yêu cầu khi cả ba đối chiếu đều đúng.

HS củng cố kiến thức về tỉ lệ, đường tâm, hình chiếu cạnh, bảng kê qua bốn câu trắc nghiệm.

HS làm bốn câu trắc nghiệm trên học liệu NeoEdu (hoặc bảng phụ nếu không có thiết bị):

1. Ở tỉ lệ 2:1, độ dài hình so với thật là gì? A. Bằng nửa; B. Luôn bằng thật; C. Không liên quan; D. Gấp 2.
2. Đường tâm thường dùng nét nào? A. Mọi đường tô đặc; B. Chỉ nét tự do; C. Gạch dài–chấm–mảnh; D. Liền đậm như mọi cạnh.
3. Hình chiếu cạnh từ trái đặt ở đâu trong góc thứ nhất? A. Trùng đứng; B. Bên phải đứng; C. Bên trái đứng; D. Luôn dưới bằng.
4. Muốn biết số bu lông từng loại trong cụm nên đọc gì? A. Bảng kê; B. Chỉ mặt đứng nhà; C. Chỉ khổ giấy; D. Chỉ màu nét.

Đáp án:

1. D (tỉ lệ hình/thật = 2, hình gấp 2 lần thật).
2. C (quy ước đường tâm, đường trục dùng nét gạch dài–chấm–mảnh).
3. B (sau khi trải mặt phẳng, hình chiếu cạnh bên phải đứng).
4. A (bảng kê cho tên và số lượng theo số chỉ dẫn).

HS vận dụng quy ước ghi kích thước, tỉ lệ và đường kính để xét đúng–sai và tính toán trên bản vẽ.

HS làm sáu câu, chia làm hai phần:
Phần A (đúng/sai):
5. Ghi $\varnothing 10$ là bán kính 10 mm.
6. Hình bằng nhà hỗ trợ đọc bố trí phòng.
7. Hình chiếu của cầu theo các hướng đều là tròn.
8. Bản vẽ lắp luôn đủ mọi kích thước để chế tạo từng chi tiết.
Phần B (tính toán):
9. Vật thật dài 90 mm vẽ với tỉ lệ 1:3. Hình dài bao nhiêu mm?
10. Hộp dài 50 mm, rộng 30 mm, cao 20 mm. Diện tích hình chiếu bằng (dài × rộng) bao nhiêu mm²?

Đáp án:
5. Sai. $\varnothing 10$ là đường kính 10 mm; bán kính là 5 mm.
6. Đúng. Mặt bằng thể hiện tổ chức không gian theo quy ước cắt ngang.
7. Đúng. Với phép chiếu vuông góc, quả cầu cho đường bao tròn theo mọi hướng.
8. Sai. Cần bản vẽ chi tiết riêng để chế tạo; bản lắp nhấn mạnh quan hệ lắp ghép.
9. $90 : 3 = 30$ mm; trị số ghi trên bản vẽ vẫn là 90.
10. $50 \times 30 = 1500$ mm².

HS vận dụng kiến thức chương để đưa ra quyết định đúng khi đọc bản vẽ photocopy và hồ sơ thực tế.

GV đưa tình huống: Một nhóm thợ nhận bản photocopy của bản vẽ chi tiết hộp có ghi 50 × 30 × 20 mm. Khi đo tờ giấy, kích thước thu được ngắn hơn trị số ghi. Nhóm phải quyết định: đo lại tờ giấy để sửa kích thước hay dùng trị số ghi; và kiểm tra những nội dung nào trước khi chế tạo.
Giao về nhà: chọn một bản vẽ trong sách hoặc hồ sơ thực tế của gia đình (nếu có), thực hiện ba đối chiếu và viết báo cáo ngắn.

Quyết định đúng: dùng trị số ghi 50 × 30 × 20 mm trên bản vẽ, không đo tờ giấy để sửa kích thước; kiểm tra phiên bản bản vẽ, kiểm tra ba hình chiếu có khớp nhau, kiểm tra loại bản vẽ đúng mục đích chế tạo (bản chi tiết cho hộp).
Sản phẩm về nhà: báo cáo ba đối chiếu, nêu rõ kết quả từng đối chiếu và kết luận đạt hay chưa đạt.