Giáo án Bài 8. Gia công cơ khí bằng tay

Học sinh nhận ra vì sao cần đo, vạch dấu và kiểm tra trước khi gia công, từ đó xác định vấn đề cần giải quyết trong bài.

GV đưa ra tình huống: Bạn An được giao làm một chi tiết từ phôi dài $52\ \mathrm{mm}$ theo yêu cầu $50\ \mathrm{mm}$. An cầm cưa cắt ngay mà không đo, vạch dấu, kết quả chi tiết bị ngắn hơn yêu cầu. Câu hỏi: (1) Lỗi nào đã xảy ra? (2) Nếu làm lại, cần thực hiện những bước nào trước khi cắt? (3) Vì sao cần biết lượng dư?

Học sinh nêu được: An không đo và không vạch dấu đường cắt nên phôi bị cắt sai; cần đo, vạch dấu đường cắt trước khi cưa; lượng dư là phần vật liệu chừa thêm để gia công rồi mới đạt kích thước, nên phải xác định đúng đường vạch và kích thước cuối cùng. Từ đó, học sinh xác định được nhiệm vụ bài học: đo, vạch dấu, cưa, đục, dũa và kiểm tra kết quả theo quy trình an toàn.

Học sinh nêu được mục đích đo và vạch dấu, mô tả công dụng và giới hạn của thước lá, thước cặp; biết đọc số đo trên thước.

Học sinh hoạt động theo nhóm 4 bằng kĩ thuật khăn trải bàn. GV phát Phiếu học tập số 1. Nhóm thảo luận và điền bảng: dụng cụ, công dụng, phạm vi đo (ngoài, trong, sâu), giới hạn đo. Nhóm đọc số đo trên phôi mẫu bằng thước lá và thước cặp, ghi kết quả. Câu hỏi: (1) Vạch dấu để làm gì? (2) Vì sao thước cặp đo được cả trong, ngoài và sâu còn thước lá thì không? (3) Khi đo, cần chú ý điều gì để không sai số?

Kiến thức nhóm rút ra: Đo và vạch dấu xác định kích thước và đường gia công trước khi cắt, đục, dũa. Thước lá đo chiều dài trực tiếp, không đo được kích thước trong lòng chi tiết hay sâu hẹp theo cách cấu tạo của thước cặp. Thước cặp có mỏ đo ngoài để đo kích thước ngoài, mỏ đo trong để đo lỗ, thanh đo sâu để đo chiều sâu; mỗi loại có giới hạn đo theo thang của dụng cụ. Khi đo cần đặt thước thẳng, mắt nhìn vuông góc với vạch chia để tránh sai số thị sai.

Học sinh nêu được vai trò của cưa, đục, dũa và giải thích được vì sao cần kết hợp nhiều dụng cụ trong một chuỗi gia công.

Học sinh làm việc theo nhóm chuyên gia (mảnh ghép). Mỗi nhóm nhận một trong ba nhiệm vụ: cưa cắt phôi, đục bóc vật liệu, dũa bóc lớp mỏng. GV phát Phiếu học tập số 2 gồm bảng cần điền: dụng cụ, mục đích, cách dùng an toàn, đầu ra sau khi thực hiện. Sau đó các chuyên gia quay về nhóm gốc để truyền đạt. Câu hỏi: (1) Dũa dùng để làm gì? (2) Vì sao cần cưa trước rồi mới dũa? (3) Vì sao không dùng dũa để bóc phôi thay cho đục khi lớp vật liệu quá dày?

Kiến thức học sinh rút ra: Cưa cắt phôi để tách phần thừa; đục bóc vật liệu bằng lưỡi đục và búa khi cần bóc lớp dày hơn; dũa bóc lớp mỏng nhờ răng dũa để chỉnh hình dạng, kích thước và bề mặt. Chuỗi thường là cưa (cắt phôi gần đúng), đục hoặc dũa (đạt kích thước và bề mặt). Không dùng một dụng cụ thay mọi nhiệm vụ vì mỗi dụng cụ có khả năng bóc vật liệu và độ chính xác khác nhau; lượng dư phải đủ để dũa chỉnh.

Học sinh giải thích được các bước của quy trình gia công bằng tay và nêu được các yêu cầu an toàn bắt buộc.

GV trình chiếu sơ đồ quy trình sáu bước: đọc bản vẽ, chuẩn bị phôi và dụng cụ, đo và vạch, kẹp chắc, gia công theo hướng dẫn, kiểm tra và hoàn thiện. Học sinh cùng GV xây dựng sơ đồ tư duy về quy trình và các quy tắc an toàn. Câu hỏi: (1) Vì sao phải kiểm tra trước khi gia công? (2) Vì sao không thổi phoi bằng tay? (3) Khi nào học sinh được phép thao tác với dụng cụ?

Quy trình học sinh rút ra: đọc bản vẽ → chuẩn bị phôi, dụng cụ → đo, vạch dấu → kẹp chắc phôi trên ê tô → gia công theo hướng dẫn → kiểm tra và hoàn thiện. Quy tắc an toàn: GV kiểm tra ê tô, dụng cụ, kính bảo hộ và phân công trước khi làm; học sinh chỉ thao tác tay khi được duyệt, không tự dùng máy, khoan, đục, cưa khi chưa được huấn luyện; dũa phải có cán chắc, không dùng dũa tang trần; không thổi hoặc phủi phoi bằng tay, dùng chổi khi dụng cụ đã dừng; không đeo găng hay vật vướng gần thiết bị quay. Bài này không vận hành thiết bị quay.

Học sinh vận dụng kiến thức về chức năng dụng cụ và điều kiện an toàn để trả lời đúng các câu hỏi trắc nghiệm và ghép đôi.

Học sinh làm việc theo cặp đôi, thực hiện Bài tập 1, 2, 3 và 4 trong SGK. GV đọc đề, cặp đôi thảo luận, giơ bảng hoặc ghi đáp án vào phiếu; sau đó GV chốt đáp án.
Bài tập 1: Dụng cụ nào phù hợp bóc lớp mỏng để chỉnh bề mặt? A. Dũa; B. Thước lá; C. Bút chì; D. Thước đo góc.
Bài tập 2: Trước cưa hoặc dũa cần điều kiện nào? A. Cầm phôi lỏng trên tay; B. Bỏ kính cho dễ nhìn; C. Tháo cán dũa cho nhẹ; D. Phôi được kẹp chắc, người dạy kiểm và cho phép.
Bài tập 3: Ghép thao tác với mục đích: Đo; Vạch dấu; Dũa với Xác định kích thước; Định vị đường/giới hạn gia công; Bóc lớp mỏng và chỉnh bề mặt.
Bài tập 4: Có thể thổi phoi kim loại về phía bạn để làm sạch nhanh. Đúng hay sai?

Đáp án: Bài 1: A (dũa bóc lớp mỏng nhờ răng; thước và bút chỉ đo, vạch). Bài 2: D (kẹp chắc và có sự kiểm tra, cho phép giúp tránh trượt, văng). Bài 3: Đo – xác định kích thước; Vạch dấu – định vị đường hoặc giới hạn gia công; Dũa – bóc lớp mỏng và chỉnh bề mặt. Bài 4: Sai, vì phoi có thể văng vào mắt, da; phải dừng dụng cụ rồi dùng chổi quét đúng cách.

Học sinh vận dụng được cách tính lượng dư, đọc kết quả đo đối chiếu với giới hạn kích thước và đề xuất cách xử lí khi dụng cụ hỏng.

Học sinh làm việc theo nhóm đôi, thực hiện Bài tập 5, 6, 7 và 8. Với bài 7 và 8, học sinh được lí giải theo cách diễn đạt riêng miễn là đúng dữ kiện và đảm bảo an toàn.
Bài tập 5: Phôi dài $52\ \mathrm{mm}$, sản phẩm cần $50\ \mathrm{mm}$. Tổng lượng cần lấy bớt theo chiều dài là bao nhiêu mm?
Bài tập 6: Chọn kiểm tra bắt buộc cho thực hành dũa được giáo viên cho phép. A. Cán dũa chắc; B. Phôi kẹp phù hợp và có kính bảo hộ; C. Dùng dũa tang trần; D. Giữ phôi bằng tay thay ê tô.
Bài tập 7: Thước cặp đọc $20{,}4\ \mathrm{mm}$, yêu cầu $20{,}0 \pm 0{,}5\ \mathrm{mm}$. Số đo có đạt yêu cầu kích thước không? Nêu khoảng cho phép.
Bài tập 8: Lập phiếu dừng công việc khi thấy cán dũa lỏng trong lúc làm.

Đáp án: Bài 5: $52 - 50 = 2\ \mathrm{mm}$ (tổng lượng cần lấy bớt; hai đầu phải lấy theo chuẩn, kế hoạch). Bài 6: A và B (cán chắc và kẹp phôi kèm kính bảo hộ là yêu cầu an toàn, không được bỏ). Bài 7: Khoảng cho phép là từ $19{,}5$ đến $20{,}5\ \mathrm{mm}$; $20{,}4\ \mathrm{mm}$ nằm trong khoảng nên đạt yêu cầu kích thước, giả sử đo đúng; chưa kết luận đạt toàn bộ chất lượng nếu chưa kiểm hình dạng, ba via và các tiêu chí khác. Bài 8: Dừng thao tác, đặt dụng cụ an toàn, báo giáo viên để sửa hoặc thay đúng cách trước khi tiếp tục; không dùng dũa tang trần, không tự chêm tạm rồi cố làm.

Học sinh vận dụng được quy trình gia công bằng tay để lập kế hoạch thực hiện một chi tiết đơn giản, lựa chọn dụng cụ phù hợp và nêu biện pháp an toàn.

Nhóm 4 học sinh nhận tình huống: cần gia công một thanh phôi dài $60\ \mathrm{mm}$ thành chi tiết dài $56\ \mathrm{mm}$, có một mặt cần dũa phẳng và một lỗ cần đo bằng thước cặp. Nhóm lập bảng kế hoạch gồm: trình tự các bước, dụng cụ dùng ở mỗi bước, cách đo, điều kiện an toàn và tiêu chí kiểm tra kết quả. Có thể tra cứu học liệu NeoEdu để đối chiếu. Phần bài tập về nhà: mỗi học sinh đo một đồ vật trong gia đình bằng thước lá hoặc thước cặp và ghi lại kết quả, nêu cách đo và kiểm tra lại.

Kế hoạch mẫu: (1) Đọc bản vẽ, xác định kích thước cuối $56\ \mathrm{mm}$; (2) Đo, vạch dấu đường cắt tại vị trí cách đầu phôi, để lại lượng dư phù hợp; (3) Kẹp phôi chắc trên ê tô, đeo kính bảo hộ, cưa theo đường vạch; (4) Dũa hai đầu phôi đạt kích thước $56\ \mathrm{mm}$ bằng dũa có cán chắc; (5) Dùng thước cặp đo mỏ ngoài để kiểm tra mặt phẳng và đo mỏ trong cho lỗ; (6) Dùng chổi quét phoi khi dụng cụ dừng. Tiêu chí kiểm tra: kích thước nằm trong giới hạn yêu cầu, bề mặt phẳng đều, không có vết nứt. Tổng chiều dài cần lấy bớt là $60 - 56 = 4\ \mathrm{mm}$.