Giáo án Bài 1. Một số tiêu chuẩn trình bày bản vẽ kĩ thuật

HS huy động kiến thức sẵn có về tỉ lệ và kích thước thật, từ đó xác định nhiệm vụ học tập của bài.

GV đưa tình huống: một chi tiết máy có chiều dài thật 80 mm được vẽ trên giấy thành đoạn dài 40 mm. Yêu cầu HS trả lời lần lượt: (1) Trên bản vẽ phải ghi kích thước là bao nhiêu? (2) Vì sao không ghi 40? (3) Bản vẽ kĩ thuật cần những quy tắc gì để mọi người cùng hiểu đúng?

HS trả lời được: (1) Ghi 80 mm, vì trị số ghi trên bản vẽ là kích thước thật của chi tiết. (2) 40 mm chỉ là độ dài của hình vẽ trên giấy, không phải kích thước chế tạo. (3) Cần có quy tắc thống nhất về khổ giấy, tỉ lệ, nét vẽ và cách ghi kích thước. GV ghi nhận các câu trả lời lên bảng và dẫn vào bài 1.

HS nêu được các khổ giấy chính, quy tắc chia đôi cạnh dài và vai trò của khung, khung tên.

HS quan sát bảng khổ giấy A0 đến A4 (A0 1189×841 mm; A1 841×594 mm; A2 594×420 mm; A3 420×297 mm; A4 297×210 mm). Nhiệm vụ: (1) Tìm quy luật: cạnh nào của khổ A(n) được chia đôi để có khổ A(n+1)? (2) Nêu vai trò của khung và khung tên. (3) Hoàn thành bảng trong Phiếu học tập số 1, phần A.

Kiến thức HS rút ra: Các khổ giấy có cạnh dài chia đôi lần lượt để có khổ nhỏ tiếp theo; ví dụ A3 420×297 mm, chia đôi cạnh dài 420 mm được 210×297 mm, tức khổ A4 297×210 mm. Khung xác định vùng vẽ; khung tên ghi tên vật, vật liệu, tỉ lệ, người lập bản vẽ.

HS giải thích được ý nghĩa của tỉ lệ 1:2 và 2:1 và tính được độ dài trên hình theo tỉ lệ.

GV nêu ví dụ: đoạn thật dài 80 mm, hình vẽ dài 40 mm. HS thực hiện: (1) Tính tỉ lệ của hình vẽ bằng công thức tỉ lệ = độ dài trên hình : độ dài thật. (2) Nêu ý nghĩa của tỉ lệ 1:2 và 2:1. (3) Tính độ dài trên hình của vật dài thật 120 mm vẽ theo tỉ lệ 1:3.

Kiến thức HS rút ra: Tỉ lệ là độ dài trên hình chia cho độ dài thật; ví dụ $40/80 = 1/2$, tức tỉ lệ 1:2 (thu nhỏ). Tỉ lệ 2:1 là phóng to. Trị số kích thước ghi trên bản vẽ vẫn là kích thước thật (80 mm). Tính toán: $120/3 = 40$ mm, nghĩa là hình dài 40 mm trên giấy, còn kích thước ghi là 120.

HS nêu được công dụng của các loại nét vẽ và nguyên tắc ghi kích thước đúng quy định.

GV treo sơ đồ bốn loại nét: nét liền đậm, nét đứt mảnh, nét liền mảnh, nét gạch dài–chấm–mảnh. HS làm việc theo nhóm 4 người (kĩ thuật khăn trải bàn): mỗi HS ghi ý kiến của mình vào một ô, sau đó thống nhất đáp án nhóm. Nhiệm vụ: (1) Ghép từng loại nét với công dụng. (2) Nêu quy tắc ghi kích thước: đơn vị, kí hiệu Ø và R, không ghi lặp.

Kiến thức HS rút ra: Nét liền đậm là cạnh thấy; nét đứt mảnh là cạnh khuất; nét liền mảnh là đường kích thước và đường gióng; nét gạch dài–chấm–mảnh là đường tâm và trục. Kích thước dài mặc định là mm khi không ghi khác; Ø chỉ đường kính, R chỉ bán kính; mỗi kích thước chỉ ghi một lần; đường gióng và đường kích thước không dùng nét đậm.

HS vận dụng kiến thức về khổ giấy, tỉ lệ, nét vẽ và kích thước để làm bài trắc nghiệm và bài tính toán ngắn.

HS làm các câu trong Phiếu học tập số 1, phần C (hoặc làm trên học liệu số NeoEdu): (1) Tỉ lệ 1:2 có ý nghĩa nào? A. Hình dài gấp đôi thật; B. Mọi số kích thước phải chia đôi; C. Vật thật nhỏ hơn hình; D. Hình dài bằng nửa kích thước thật. (2) Kí hiệu Ø12 thể hiện gì? A. Chiều dày 12 mm; B. Góc 12 độ; C. Đường kính 12 mm; D. Bán kính 12 mm. (3) Ghép nét với công dụng. (4) Bản vẽ thu nhỏ 1:5 thì trị số kích thước ghi phải nhỏ hơn thật năm lần: Đúng hay Sai? (5) Vật dài thật 120 mm, vẽ tỉ lệ 1:3. Độ dài hình trên giấy là bao nhiêu mm? (6) Chọn hai cách trình bày đúng: A. Dùng nét mảnh cho đường gióng; B. Ghi kích thước thật; C. Dùng R thay Ø cho mọi đường tròn; D. Đo bản photocopy rồi coi số đo là kích thước thật.

Đáp án và đề kèm theo: (1) D. Tỉ lệ đo trên hình/thật = 1/2; số kích thước ghi vẫn là kích thước thật. (2) C. Ø dùng cho đường kính, R chỉ bán kính. (3) Liền đậm – cạnh thấy; đứt mảnh – cạnh khuất; gạch dài–chấm–mảnh – đường tâm/trục. (4) Sai. Trị số ghi là kích thước thật; chỉ hình biểu diễn được thu nhỏ. (5) 40 mm, vì $120/3 = 40$ mm, còn trị số ghi kích thước là 120. (6) A và B. Đường gióng mảnh và trị số thật là đúng; bản sao có thể đổi tỉ lệ nên không dùng để suy kích thước.

HS vận dụng tỉ lệ và quy tắc trình bày để phát hiện lỗi trên bản vẽ, đề xuất cách sửa và lập bảng kiểm tra bản vẽ tay trên giấy A4.

GV đưa tình huống: một cạnh được vẽ dài 30 mm theo tỉ lệ 2:1, nhưng người vẽ ghi kích thước là 30. Yêu cầu HS: (1) Tính kích thước thật và sửa lại số ghi trên bản vẽ, giải thích. (2) Lập bảng kiểm gồm ba mục trước khi nộp bản vẽ tay trên giấy A4: khung và khung tên, nét vẽ, kích thước.

Kết quả dự kiến: (1) Kích thước thật là $30/2 = 15$ mm, nên số ghi phải là 15 mm. Tỉ lệ 2:1 làm hình phóng to, không làm đổi kích thước vật cần chế tạo. (2) Bảng kiểm: Khung và khung tên – có khung đúng khổ A4, khung tên ghi tên vật, vật liệu, tỉ lệ, người lập; Nét vẽ – cạnh thấy nét liền đậm, cạnh khuất nét đứt mảnh, đường tâm nét gạch dài–chấm–mảnh; Kích thước – đủ kích thước thật, dùng đúng Ø và R, không ghi lặp, đối chiếu hình với dữ kiện đề bài. Chấp nhận cách diễn đạt khác nếu đúng dữ kiện và có lí giải.