Giáo án Bài 43. Quần xã sinh vật

Huy động hiểu biết của HS về các sinh vật sống trong ruộng lúa; nêu vấn đề: các sinh vật này có quan hệ gì với nhau và được gọi là gì khi họp lại thành một tập hợp.

GV chiếu hình ảnh (hoặc mô tả bằng lời) một cánh đồng lúa đang sinh trưởng. HS liệt kê các sinh vật có thể gặp trong ruộng.
Câu hỏi GV đặt ra:

• Ngoài cây lúa, trong ruộng còn có những sinh vật nào?
• Các sinh vật đó có ảnh hưởng đến nhau không? Ảnh hưởng theo chiều nào?
• Tập hợp tất cả sinh vật này trong ruộng có tên gọi là gì?

Danh sách dự kiến của HS: lúa, cỏ dại, sâu hại, ếch, rắn, chim cò.
HS nhận thấy các loài có ăn nhau, có cạnh tranh nhau, nên có quan hệ với nhau.
Nhiệm vụ học tập: tìm hiểu khái niệm quần xã và các kiểu quan hệ giữa các loài trong quần xã.

Phân biệt được quần thể và quần xã; nêu được khái niệm quần xã sinh vật.

HS làm việc nhóm 4, dùng mô phỏng 3D trong trang bài học NeoEdu.
Bước 1: Quan sát ruộng chỉ có lúa. Đếm số khóm lúa và xác định các khóm lúa đó thuộc loài nào.
Bước 2: Thêm sâu ăn lá lúa, rồi thêm ếch ăn sâu, rắn ăn ếch. Quan sát các mũi tên quan hệ thức ăn.
Câu hỏi GV đặt ra:

• Các khóm lúa trong ruộng thuộc quần thể hay quần xã? Vì sao?
• Khi có thêm sâu, ếch, rắn thì tập hợp các sinh vật này gọi là gì?
• Quần thể và quần xã khác nhau ở điểm nào?
  HS hoàn thành Phiếu học tập số 1.

Quần thể lúa: tập hợp các khóm lúa cùng loài trong phạm vi ruộng đang xét.
Quần xã: tập hợp các quần thể lúa, sâu, ếch, rắn có quan hệ với nhau; gồm nhiều loài khác nhau cùng nơi.
Khái niệm: quần xã là tập hợp các quần thể khác loài cùng nơi và có quan hệ với nhau.
Kết luận HS rút ra: quần thể gồm các cá thể cùng loài; quần xã gồm nhiều quần thể khác loài có quan hệ.

Phân biệt được quan hệ hỗ trợ và quan hệ đối kháng qua ví dụ trong ruộng lúa; nhận ra quần xã có mạng tương tác gồm cả hai kiểu quan hệ.

Kĩ thuật mảnh ghép.
Vòng 1: Nhóm chuyên gia. Mỗi nhóm nghiên cứu một cặp quan hệ: (1) lúa và cỏ lồng vực; (2) lúa và sâu ăn lá lúa; (3) ếch và sâu; (4) bèo hoa dâu và vi khuẩn lam. Dùng mô phỏng NeoEdu để quan sát và ghi kết quả vào Phiếu học tập số 2.
Vòng 2: Nhóm mảnh ghép. Mỗi HS từ nhóm chuyên gia sang nhóm mới và chia sẻ kiến thức.
Câu hỏi GV đặt ra:

• Trong cặp quan hệ của nhóm em, hai loài ảnh hưởng đến nhau như thế nào?
• Quan hệ đó là hỗ trợ hay đối kháng? Vì sao?
• Trong ruộng lúa, có cả hai kiểu quan hệ không?

Quan hệ hỗ trợ: bèo hoa dâu và vi khuẩn lam cộng sinh, có lợi cho cả hai loài trong trường hợp phù hợp.
Quan hệ đối kháng: cỏ lồng vực cạnh tranh với lúa; sâu ăn lá lúa; ếch ăn sâu; rắn ăn ếch. Các quan hệ này ảnh hưởng đến các bên tham gia.
Kết luận HS rút ra: quan hệ hỗ trợ có thể có lợi cho các loài; quan hệ đối kháng gồm cạnh tranh và quan hệ vật ăn thịt – con mồi; trong quần xã có cả hai kiểu quan hệ, tạo thành mạng tương tác phức tạp.

Vận dụng khái niệm quần xã, quan hệ hỗ trợ, quan hệ đối kháng để làm các bài tập nhận biết và giải tình huống phân biệt quần thể với quần xã.

HS làm cá nhân 4 phút các bài sau, sau đó đổi chéo với bạn cùng bàn để kiểm tra:

1. Trong bài này, quần xã có đặc điểm nào? A. mọi yếu tố vô sinh riêng lẻ; B. tập hợp các quần thể khác loài cùng nơi và có quan hệ; C. chỉ các cá thể một loài.
2. Quan hệ hỗ trợ có đặc điểm nào? A. mọi tương tác đều là cạnh tranh; B. luôn làm mất loài; C. có thể có lợi cho các loài như cộng sinh trong trường hợp phù hợp.
3. Ghép khái niệm với đặc điểm: quần xã – tập hợp các quần thể khác loài cùng nơi và có quan hệ; quan hệ hỗ trợ – có thể có lợi cho các loài như cộng sinh; quan hệ đối kháng – như cạnh tranh, vật ăn thịt–con mồi ảnh hưởng các bên.
4. Nhận định “Mọi loài trong quần xã chỉ cạnh tranh và không hỗ trợ nhau” đúng hay sai?
5. Điền vào chỗ trống: “Như cạnh tranh, vật ăn thịt–con mồi ảnh hưởng các bên” mô tả {{1}}.
6. Tình huống: Trong ruộng có lúa, sâu, ếch và rắn. Phân biệt một quần thể và quần xã.

Bài 1: B. Quần xã là tập hợp các quần thể khác loài cùng nơi và có quan hệ. Có cả quan hệ hỗ trợ và đối kháng, tạo mạng tương tác phức tạp.
Bài 2: C. Quan hệ hỗ trợ có thể có lợi cho các loài như cộng sinh trong trường hợp phù hợp.
Bài 3: Quần xã – tập hợp các quần thể khác loài cùng nơi và có quan hệ; quan hệ hỗ trợ – có thể có lợi cho các loài như cộng sinh trong trường hợp phù hợp; quan hệ đối kháng – như cạnh tranh, vật ăn thịt–con mồi ảnh hưởng các bên.
Bài 4: Sai. Có cả quan hệ hỗ trợ và đối kháng, tạo mạng tương tác phức tạp.
Bài 5: Quan hệ đối kháng.
Bài 6: Các cây lúa cùng loài là một quần thể trong phạm vi xét; các quần thể lúa, sâu, ếch, rắn có quan hệ tạo thành quần xã. Đất, nước thuộc môi trường vô sinh.
Cách chấm bài 6: 40% xác định đúng dữ kiện và quan hệ khoa học; 40% suy luận theo mô hình trên; 20% kết luận về đơn vị và điều kiện xét.

Vận dụng kiến thức về quần xã để giải thích vai trò của loài ít gặp trong quần xã và rút ra cách nhìn đúng đắn khi đánh giá các loài.

GV nêu tình huống: Trong ruộng lúa, cò có số lượng rất ít nhưng vẫn được xem là quan trọng.
Câu hỏi GV đặt ra:

• Tại sao loài hiếm vẫn có thể quan trọng trong quần xã?
• Vai trò của một loài có phụ thuộc hoàn toàn vào số lượng cá thể không?
• Nếu tự loại loài ít gặp vì “không đáng kể” thì điều gì có thể xảy ra?
  HS trả lời cá nhân, sau đó nêu một ví dụ về loài hiếm trong khu vực gần nhà.

Vai trò của loài không chỉ phụ thuộc vào số lượng cá thể; loài có thể giữ vai trò mắt xích hoặc chức năng quan trọng trong quần xã. Trong mô phỏng ruộng lúa, một con cò tuy ít nhưng giữ các quần thể ở mức vừa phải.
Không tự loại loài ít gặp chỉ vì “không đáng kể”.
HS rút ra: khi đánh giá quần xã cần xem xét quan hệ giữa các loài, không chỉ đếm số lượng.