Giáo án Bài 42. Quần thể sinh vật

Tạo tình huống gợi mở, giúp HS nhận ra cần phân biệt “một loài” với “nhiều loài” và xác định nhiệm vụ học tập của bài.

GV chiếu mô phỏng “Ao nuôi 100 m²” trên NeoEdu, cho HS quan sát ao có cá rô phi đỏ, cá mè, ốc, sậy và lá súng. GV đặt câu hỏi: (1) Trong ao có những nhóm sinh vật nào? (2) Những con cá rô phi đỏ có thuộc cùng một quần thể với cá mè không? Vì sao? (3) Nếu biết có 200 con cá rô phi trong 100 m² thì có đủ để kết luận quần thể đang tăng nhanh không?

HS nêu được: trong ao có nhiều loài (cá rô phi, cá mè, ốc, cây sậy, lá súng) nên có nhiều quần thể khác nhau; cá rô phi và cá mè khác loài nên không thuộc cùng một quần thể; số lượng 200 cá trong 100 m² mới cho biết mật độ, chưa đủ để kết luận quần thể tăng nhanh. Từ đó HS xác định nhiệm vụ: tìm hiểu khái niệm quần thể, mật độ và cấu trúc tuổi.

HS nêu được khái niệm quần thể, phân biệt quần thể với quần xã và tính được mật độ quần thể theo diện tích.

HS làm việc theo cặp đôi với Phiếu học tập số 1. Các cặp đọc khái niệm quần thể trong SGK, quan sát mô phỏng: đặt khung đếm 1 m² lên một ô bất kì để đếm số cá rô phi, rồi suy ra mật độ cho cả ao. Nhiệm vụ: (1) Nêu ba đặc điểm của quần thể. (2) Tính mật độ $D = \dfrac{N}{S}$ với ao 200 con trong 100 m². (3) Giải thích vì sao đàn cá gồm nhiều loài không gọi là một quần thể.

HS rút ra: Quần thể là các cá thể cùng loài, cùng không gian, thời gian và có khả năng sinh sản tạo thế hệ mới. Mật độ là số cá thể trên đơn vị diện tích hoặc thể tích; với ao 200 con trong 100 m², $D = \dfrac{200}{100} = 2$ con/m². Quần xã gồm nhiều quần thể của các loài khác nhau, do đó đàn cá nhiều loài không phải là một quần thể. Khung đếm 1 m² đếm được 2 con, khớp với kết quả tính toán.

HS nêu được khái niệm cấu trúc tuổi và giải thích được mối liên hệ giữa tỉ lệ các nhóm tuổi với khả năng phát triển quần thể.

HS làm việc theo nhóm 4 người, quan sát tháp tuổi trên mô phỏng NeoEdu gồm ba thanh: nhóm trước sinh sản, đang sinh sản và sau sinh sản. Nhóm thảo luận trả lời: (1) Cấu trúc tuổi là gì? (2) Tháp tuổi đáy rộng cho biết điều gì về khả năng phát triển của quần thể? (3) Vì sao cùng mật độ 2 con/m² nhưng quần thể có thể ổn định, suy thoái hoặc tăng nhanh?

HS rút ra: Cấu trúc tuổi là tỉ lệ các nhóm tuổi gắn với khả năng phát triển quần thể. Tháp tuổi đáy rộng cho thấy nhóm trước sinh sản nhiều, số sinh thường lớn hơn số tử nên quần thể có xu hướng phát triển. Cùng mật độ 2 con/m² nhưng nếu tỉ lệ nhóm sinh sản thấp hoặc nhóm sau sinh sản chiếm nhiều thì quần thể có thể giữ ổn định hoặc suy thoái dần.

HS vận dụng đúng các khái niệm quần thể, mật độ, cấu trúc tuổi để trả lời câu hỏi trắc nghiệm và giải tình huống 200 cá trong 100 m².

HS làm bài tập 1, 2, 4 và 6 trong phần bài tập của bài học. Bài 1 và 2 là trắc nghiệm; bài 4 là nhận định đúng sai; bài 6 là tính mật độ và nhận xét về sự tăng nhanh của quần thể. HS làm cá nhân 4 phút, sau đó đổi chéo vở với bạn bàn bên để chấm.

Bài 1: đáp án A (các cá thể cùng loài, cùng không gian/thời gian và có khả năng sinh sản tạo thế hệ). Bài 2: đáp án B (số cá thể trên đơn vị diện tích hoặc thể tích). Bài 4: Sai, vì ao có nhiều loài nên có nhiều quần thể; tổng hợp các quần thể thuộc khái niệm quần xã. Bài 6: mật độ $D = \dfrac{200}{100} = 2$ con/m²; chưa đủ kết luận quần thể tăng nhanh vì còn cần biết tỉ lệ các nhóm tuổi, sinh sản, tử vong và nhập cư, xuất cư.

HS vận dụng cách tính mật độ theo diện tích để ước lượng mật độ một quần thể thực vật ở sân trường hoặc vườn nhà, từ đó rút ra nhận xét và đề xuất bổ sung số liệu.

GV giao nhiệm vụ: Ở sân trường hoặc vườn nhà, chọn một khu vực có cùng một loài cây dại (ví dụ cỏ, bồ công anh). Dùng khung 1 m² (có thể làm bằng dây thép hoặc que tre), đặt ở 3 vị trí khác nhau, đếm số cây trong mỗi khung. Tính mật độ trung bình $D = \dfrac{N}{S}$ và viết nhận xét ngắn: mật độ này đủ hay chưa đủ để kết luận quần thể đang tăng nhanh? Cần thu thập thêm số liệu gì?

HS nộp phiếu ghi số liệu gồm ba lần đếm, mật độ trung bình tính theo đơn vị cây/m² và một đoạn nhận xét. Nhận xét đúng cần nêu: mật độ chỉ là số lượng trên đơn vị diện tích, chưa đủ kết luận; cần thêm thông tin về tỉ lệ các nhóm tuổi và các yếu tố sinh, tử, nhập cư, xuất cư.