Giáo án Bài 1. Sử dụng một số hóa chất, thiết bị cơ bản trong phòng thí nghiệm

Tạo tình huống có vấn đề, giúp HS nhận ra nhãn hóa chất là căn cứ để dùng đúng và không thể dựa vào màu sắc để xác định chất.

GV chiếu mô phỏng hai chai cùng trong suốt, một chai ghi HCl 0,1 M (kích ứng), một chai ghi cồn 90° (dễ cháy). GV đặt câu hỏi: "Hai chai đều trong suốt, làm sao biết chai nào là HCl, chai nào là cồn? Nếu không đọc nhãn, em có thể dùng nhầm không?" HS suy nghĩ cá nhân rồi phát biểu.

HS nêu được: hai chai cùng trong suốt nên chỉ phân biệt được nhờ nhãn; không thể dùng màu sắc để đoán chất; nếu không đọc nhãn có thể dùng nhầm chất gây kích ứng hoặc dễ cháy. Từ đó xác định nhiệm vụ bài học: học cách đọc nhãn, sử dụng thiết bị điện và ống nghiệm an toàn.

Giúp HS nêu được nhãn hóa chất cho biết tên, nồng độ và nguy cơ, từ đó xác định được cách sử dụng đúng.

HS làm việc theo cặp đôi, quan sát mô phỏng hai chai HCl 0,1 M và cồn 90° rồi hoàn thành Phiếu học tập số 1. Nhiệm vụ: đọc nhãn từng chai, ghi tên chất, nồng độ, nguy cơ và quy tắc sử dụng tương ứng. GV hỏi: "Nhãn cho em biết những thông tin nào? Vì sao phải đọc nhãn trước khi lấy hóa chất?"

HS điền được: HCl 0,1 M – tên hóa chất: axit clohidric; nồng độ $0{,}1\,\mathrm{M}$; nguy cơ: kích ứng. Cồn 90° – tên: cồn; nồng độ: 90°; nguy cơ: dễ cháy. Kết luận HS rút ra: nhãn hóa chất cho biết tên, nồng độ và nguy cơ để dùng đúng; màu trong không xác định chất và không nếm bất cứ hóa chất phòng thực hành, kể cả dung dịch quen thuộc.

Giúp HS nêu được thiết bị điện thấp áp phải nối đúng cực, đúng thang đo và kiểm tra trước khi đóng mạch; nhận biết dấu hiệu mạch nóng.

HS quan sát mô phỏng nguồn điện thấp áp 3 – 12 V, bóng đèn 6 V – 3 W và ampe kế. Nhiệm vụ 1: nối chốt đỏ (+) và đen (−) đúng cực, đặt nguồn 6 V, đóng công tắc, đọc dòng điện. Nhiệm vụ 2: vặn nguồn lên 12 V, quan sát dòng điện và trạng thái mạch. GV hỏi: "Đèn sáng ở mức nào? Khi dòng vượt thang thì phải làm gì?"

HS ghi được: nguồn 6 V nối đúng cực làm đèn 6 V – 3 W sáng định mức, dòng điện $0{,}5\,\mathrm{A}$. Khi vặn lên 12 V, dòng $1\,\mathrm{A}$ vượt thang, mạch nóng; phải ngắt công tắc ngay và báo giáo viên. Kết luận: thiết bị điện thấp áp phải nối đúng cực, chọn đúng thang đo và kiểm tra trước khi đóng mạch; không chạm phần nóng, không tăng điện áp để thử.

Giúp HS nêu được cách kẹp và đun ống nghiệm an toàn, đồng thời vận dụng cách đọc ống đong để lấy đúng 20 mL dung dịch.

HS quan sát mô phỏng ống nghiệm kẹp nghiêng $45^\circ$ ở 1/3 từ miệng, miệng hướng ra xa khi đun trên đèn cồn; và mô phỏng ống đong 25 mL khi rót 20 mL dung dịch loãng. Nhiệm vụ: đọc vạch khi nhìn từ trên và khi hạ mắt ngang mặt chất lỏng; xác định phần thừa cần xử lí. GV hỏi: "Vì sao phải đọc ngang mắt? Phần thừa được xử lí thế nào?"

HS ghi được: nhìn từ trên đọc thành 20,8 mL; hạ mắt ngang mặt chất lỏng đọc đúng 20 mL; rót quá 2 mL thì phần thừa đổ vào cốc thải. Ống nghiệm kẹp ở 1/3 từ miệng, nghiêng $45^\circ$, miệng hướng ra xa; khi đun phải hướng miệng tránh người và do giáo viên kiểm soát. Kết luận: dùng ống đong phù hợp, đọc ngang mắt theo mức chất lỏng, lấy đúng lượng cần, không hút bằng miệng, không đổ thừa về chai gốc.

Củng cố kiến thức về nhãn hóa chất, thiết bị điện thấp áp và ống nghiệm; phân biệt đúng sai trong các quan niệm thường gặp.

GV tổ chức trò chơi "Giơ thẻ": GV đọc từng câu, HS giơ thẻ A/B/C hoặc Đ/S. Bài tập gồm: (1) Đặc điểm của nhãn hóa chất; (2) Đặc điểm của thiết bị điện thấp áp; (3) Ghép khái niệm với đặc điểm; (4) Nhận định hóa chất trong suốt có thể nếm thử; (5) Chọn thuật ngữ mô tả "khi đun cần hướng miệng tránh người và do giáo viên kiểm soát".

Đáp án: (1) B – nhãn hóa chất cho biết tên, nồng độ và nguy cơ để dùng đúng. (2) C – thiết bị điện thấp áp phải nối đúng cực, thang đo và kiểm tra trước đóng mạch. (3) Nhãn hóa chất – cho biết tên, nồng độ và nguy cơ; thiết bị điện thấp áp – phải nối đúng cực, thang đo và kiểm tra trước đóng mạch; ống nghiệm – khi đun cần hướng miệng tránh người và do giáo viên kiểm soát. (4) Sai – màu trong không xác định chất; không nếm bất cứ hóa chất phòng thực hành. (5) Ống nghiệm.

Vận dụng kiến thức về nhãn, lấy mẫu và mạch điện để xử lí tình huống thực tế trong phòng thí nghiệm.

HS hoạt động nhóm 3 – 4 người, hoàn thành Phiếu học tập số 2. Tình huống 1: Cần dùng 20 mL dung dịch loãng đã có nhãn; chọn dụng cụ và trình bày nguyên tắc lấy mẫu. Tình huống 2: Mạch pin nóng ngay khi vừa đóng công tắc; nên làm gì?

Tình huống 1: Chọn ống đong 25 mL có vạch chia (đủ dung tích cho 20 mL); đọc ngang mắt theo mức chất lỏng; lấy đúng lượng cần; không hút bằng miệng; không đổ thừa về chai gốc (phần thừa đổ vào cốc thải). Tình huống 2: Ngắt ngay công tắc, báo giáo viên kiểm tra chập hoặc sai đấu; không chạm phần nóng; không tăng điện áp để thử.