Giáo án Tri thức ngữ văn trang 87

Huy động trải nghiệm đời sống để HS nhận ra một hiện tượng thường gặp có thể được giải thích bằng văn bản thông tin; từ đó xác định nhiệm vụ học tập của bài.

GV chiếu hình ảnh (hoặc mô tả) một cốc nước đá để ngoài bàn, bên ngoài cốc có nhiều giọt nước. GV hỏi: “Vì sao bên ngoài cốc lạnh lại có nước? Nước đó từ đâu ra?” Sau đó GV nêu câu hỏi định hướng: “Nếu phải viết một đoạn để người khác hiểu đúng hiện tượng này, em cần nói những điều gì, theo trình tự nào?”

HS nêu được ít nhất hai ý kiến ban đầu (ví dụ: “nước từ trong cốc thấm ra”, “hơi nước trong không khí gặp lạnh”) và nhận ra cần phân biệt điều nhìn thấy với lời giải thích. Từ đó HS xác định nhiệm vụ của bài: nhận biết đặc điểm văn bản thông tin và giải thích, phân biệt dữ kiện – giải thích – khuyến nghị.

HS nhận biết các cách trình bày của văn bản thông tin và nhận ra trình tự “điều kiện rồi cơ chế” trong đoạn giải thích mẫu.

Phiếu học tập số 1 yêu cầu: (1) Gạch chân điều kiện xảy ra hiện tượng; (2) Tìm câu nêu cơ chế giải thích; (3) Tìm câu nêu điều quan sát được; (4) Xác định kiểu trình bày chủ yếu của đoạn và giải thích lí do.

Kết quả mong đợi: (1) Điều kiện: không khí ẩm gặp bề mặt lạnh. (2) Cơ chế: hơi nước có thể ngưng tụ thành giọt. (3) Quan sát: bên ngoài cốc nước đá thường xuất hiện nước; câu “Đó không phải nước tự xuyên qua thành cốc” là câu phủ định, làm rõ hiểu lầm. (4) Kiểu trình bày: nguyên nhân–kết quả (điều kiện dẫn đến hiện tượng, kết hợp làm rõ cơ chế). Kiến thức HS rút ra: văn bản giải thích thường đi từ điều kiện đến cơ chế rồi đến hiện tượng quan sát được.

HS phân biệt được dữ kiện, giải thích và khuyến nghị; hiểu vai trò của phương tiện phi ngôn ngữ và lí do cần tên, đơn vị, nguồn.

Phiếu học tập số 2: Phần A: xếp ba câu (a), (b), (c) vào ba cột Dữ kiện – Giải thích – Khuyến nghị và nêu căn cứ cho từng câu. Phần B: Trả lời câu hỏi về biểu đồ thiếu tên, đơn vị, nguồn.

Kết quả đúng: (a) Dữ kiện quan sát – điều nhìn thấy, không cần lí giải. (b) Giải thích – nêu cơ chế vì sao có hiện tượng. (c) Khuyến nghị – đề xuất hành động, không phải kết quả đo. Phần B: Biểu đồ thiếu tên, đơn vị, nguồn thì không biết đo đại lượng gì, quy mô ra sao hay xuất xứ từ đâu, nên không thể kiểm tra hay so sánh đáng tin cậy. Kiến thức HS rút ra: phải tách dữ kiện khỏi giải thích và khuyến nghị; phương tiện phi ngôn ngữ chỉ có giá trị bằng chứng khi có tên, đơn vị, nguồn.

HS vận dụng đặc điểm văn bản thông tin và giải thích để trả lời các câu hỏi trắc nghiệm, phân loại câu và sửa một nhận xét khái quát hoá quá mức.

Bài tập 1 (trắc nghiệm): Trong câu “Ngoài cốc lạnh có giọt nước; có thể là hơi nước ngưng tụ”, vế đầu là gì? A. Dữ kiện quan sát; B. Kiến nghị; C. Chỉ dẫn thư mục; D. Lời quảng cáo. Bài tập 2: Phân biệt ba câu “Ngoài cốc lạnh có giọt nước”; “Hơi nước gặp lạnh có thể ngưng tụ”; “Nên lau khô bàn”. Bài tập 3: Nhận xét “một cốc lạnh có giọt nên mọi cốc đều luôn có giọt” có giới hạn nào? Hãy sửa. HS có thể kiểm tra đáp án trên trang bài tập tương tác NeoEdu.

Đáp án: Bài 1: A (vế đầu nêu điều nhìn thấy, vế sau giải thích cơ chế). Bài 2: Lần lượt là dữ kiện quan sát, giải thích cơ chế, khuyến nghị hành động; không đồng nhất lời khuyên với kết quả đo. Bài 3: Nhận xét quá khái quát vì suy từ một quan sát thành quy luật không điều kiện. Sửa: “Trong điều kiện quan sát này, cốc lạnh có giọt; sự ngưng tụ còn phụ thuộc độ ẩm và nhiệt độ.” Chấp nhận cách diễn đạt khác có căn cứ.

HS vận dụng cấu trúc “điều kiện – cơ chế – quan sát” và tách bạch dữ kiện, giải thích, khuyến nghị để viết một đoạn văn thông tin ngắn về hiện tượng trong đời sống.

Mỗi HS chọn một hiện tượng quen thuộc quan sát được hằng ngày (ví dụ: vì sao mặt đường ướt sau mưa rồi khô dần, vì sao cửa kính buổi sáng có hơi nước). Viết đoạn 5–7 câu theo thứ tự: nêu điều quan sát, nêu điều kiện, nêu cơ chế, và (nếu cần) một khuyến nghị có căn cứ. Đoạn văn cần có ít nhất một câu nêu giới hạn điều kiện của nhận xét.

Sản phẩm là đoạn văn 5–7 câu, có ba phần rõ ràng: dữ kiện quan sát, giải thích cơ chế (kèm điều kiện), khuyến nghị (nếu có) được đánh dấu bằng từ ngữ hoặc gạch chân. Tiêu chí tự kiểm: có tách bạch dữ kiện với giải thích; có điều kiện áp dụng; không khái quát hoá quá mức.