Giáo án Thực hành tiếng Việt trang 40

Huy động kiến thức đã học về phép tu từ, từ láy và từ gần nghĩa; xác định nhiệm vụ của tiết thực hành.

GV chiếu ba câu hỏi nhanh. HS trả lời bằng thẻ hoặc giơ bảng con:

1. “Ngọn lửa hi vọng trong em vẫn cháy.” Cụm “ngọn lửa hi vọng” dùng ẩn dụ hay liệt kê?
2. “Run run” là từ láy hay từ ghép chỉ hai vật?
3. “Đôi bạn” hay “hai bạn” gợi sự gắn bó hơn?
   Sau đó GV nêu mục tiêu tiết học: “Hôm nay chúng ta sẽ hệ thống lại kiến thức và học cách nói vì sao chọn từ này mà không chọn từ kia.”

HS nêu được đáp án nhanh và nhận ra nhiệm vụ của tiết học: 1) ẩn dụ (ngọn lửa gợi niềm hi vọng, không phải lửa vật chất); 2) từ láy (lặp âm, gợi mức rung nhẹ); 3) “đôi bạn” (gợi sự thành cặp, gắn bó hơn “hai bạn” là từ chỉ số lượng trung tính).

Nêu được dấu hiệu nhận biết ẩn dụ và nhân hoá; giải thích được tác dụng biểu cảm của từng phép tu từ qua ngữ liệu cụ thể.

HS làm việc nhóm 4 theo kĩ thuật khăn trải bàn với Phiếu học tập số 1. Nhóm đọc hai câu:
A. “Ngọn lửa hi vọng trong em vẫn cháy.”
B. “Mái trường gọi chúng em trở lại.”
Nhiệm vụ: (1) Xác định phép tu từ trong mỗi câu. (2) Nêu dấu hiệu nhận biết. (3) Nêu tác dụng cụ thể, chỉ rõ từ ngữ làm căn cứ. (4) Ghi kết quả vào ô trung tâm của khăn trải bàn.

Kết quả nhóm ghi trên khăn trải bàn:

• Câu A: phép ẩn dụ. Dấu hiệu: dùng “ngọn lửa” (hình ảnh vật chất) để chỉ “hi vọng” (điều trừu tượng) mà không có từ so sánh. Tác dụng: gợi niềm hi vọng ấm áp, bền bỉ, làm cho ý niệm trừu tượng trở nên có hình, có sức sống.
• Câu B: phép nhân hoá. Dấu hiệu: “gọi” là hành động của người được gán cho “mái trường”. Tác dụng: thể hiện mái trường như người thân thiết đang đón chờ, tạo cảm xúc nhớ thương, gắn bó.
  Kết luận nhóm: muốn phân tích tu từ phải chỉ ra dấu hiệu trong câu và nói rõ tác dụng biểu cảm, không chỉ gọi tên biện pháp.

Phân biệt được từ láy với từ ghép; giải thích được vì sao không phải mọi hai tiếng cùng phụ âm đều là từ láy.

GV đưa bảng so sánh gồm các từ: “run run”, “lạnh lẽo”, “bàn ghế”, “lung linh”. HS xét quan hệ âm giữa hai tiếng và nghĩa của từ, sau đó trả lời: (1) Từ nào là từ láy? (2) Căn cứ nào để xác định? (3) Vì sao “bàn ghế” không phải từ láy dù hai tiếng có quan hệ gần gũi?

Kết luận: “Run run” là từ láy vì hai tiếng lặp âm (lặp phụ âm đầu r), toàn tiếng gợi mức rung nhẹ. “Lạnh lẽo”, “lung linh” cũng là từ láy vì có quan hệ âm và nghĩa rõ ràng. “Bàn ghế” là từ ghép: hai tiếng đều có nghĩa, ghép lại để chỉ chung hai loại đồ vật, không có quan hệ láy âm rõ ràng. Không nên coi mọi hai tiếng cùng phụ âm là láy, vì cần xét cả nghĩa của từ và cấu tạo của cả từ.

Giải thích được vì sao từ gần nghĩa không luôn thay thế được cho nhau; vận dụng được kiến thức để chọn từ phù hợp với ngữ cảnh.

HS làm việc theo cặp đôi với Phiếu học tập số 2 hoặc trên bảng. So sánh “hai bạn” và “đôi bạn”, sau đó trả lời:
(1) Trong hai từ, từ nào chỉ số lượng trung tính, từ nào gợi sự thành cặp?
(2) Thay “đôi” bằng “hai” có làm đổi nhịp câu không? Vì sao?
(3) Vì sao có lúc không nên thay từ gần nghĩa một cách máy móc?

• “Hai” là số từ chỉ số lượng trung tính; “đôi” thường gợi sự thành cặp, gắn bó, thống nhất.
• Thay “đôi” bằng “hai” có thể đổi nhịp và sắc thái câu, vì số tiếng và âm khác nhau, và sắc thái khác nhau.
• Không nên thay máy móc vì từ gần nghĩa khác nhau về sắc thái, nhịp điệu và quan hệ với các từ xung quanh. Khi chọn từ cần xét toàn câu và mục đích diễn đạt.

Vận dụng kiến thức đã hệ thống để làm đúng các bài tập trắc nghiệm và nêu được tác dụng của phép nhân hoá trong câu gốc.

GV tổ chức trò chơi “Giơ thẻ đúng – sai” với các bài sau (đề và đáp án trong product). Sau đó HS làm thêm bài 8: “Mái trường gọi chúng em trở lại”. Chỉ ra phép nhân hoá, viết lại câu trung tính và nêu điều mất đi khi thay.

Bài 1. “Ngọn lửa hi vọng trong em vẫn cháy.” Cụm “ngọn lửa hi vọng” dùng ẩn dụ hay liệt kê? A. ẩn dụ; B. liệt kê → Đáp án A (dùng hình ảnh ngọn lửa để gợi niềm hi vọng ấm áp, bền bỉ; không phải ngọn lửa vật chất).
Bài 2. “Run run” là từ láy hay từ ghép chỉ hai vật? A. từ ghép chỉ hai vật; B. từ láy → Đáp án B (lặp âm, gợi mức rung nhẹ).
Bài 3. “Đôi bạn” thường gợi gắn bó hơn “hai bạn” không? A. Có; B. Không → Đáp án A (đôi gợi sắc thái thành cặp; hai là số lượng trung tính).
Bài 4. Thay từ gần nghĩa có thể làm đổi nhịp không? A. Không, từ gần nghĩa luôn có cùng nhịp; B. Có, số tiếng, âm và sắc thái có thể đổi → Đáp án B.
Bài 5 (tự luận ngắn). Câu “Mái trường gọi chúng em trở lại”: chỉ nhân hoá (từ “gọi” gán hành động của người cho mái trường). Viết lại trung tính: “Chúng em trở lại trường”. Điều mất đi: cảm giác trường là nơi thân thuộc, đón chờ; câu trung tính giữ sự việc nhưng giảm sắc thái tình cảm. Không khẳng định bản trung tính luôn kém hơn ở mọi mục đích.

Vận dụng kiến thức tu từ, từ láy và lựa chọn từ để viết đoạn văn biểu cảm ngắn; tự sửa lỗi do dùng máy móc kiến thức.

HS viết đoạn văn 4–6 câu về một ước vọng của bản thân (có ít nhất một ẩn dụ hoặc nhân hoá, một từ láy và một cặp từ gần nghĩa đã được chọn có giải thích). Sau đó tự rà soát: nêu một câu có thể đã dùng máy móc kiến thức và sửa lại kèm lí do. Bài làm có thể hoàn thành ở nhà nếu chưa kịp trong lớp.

Đoạn văn của HS có đủ: (1) ít nhất một biện pháp tu từ với dấu hiệu rõ ràng; (2) một từ láy đúng về âm và nghĩa; (3) một chỗ lựa chọn từ gần nghĩa có lí do về sắc thái hoặc nhịp. Phần tự sửa lỗi có câu gốc, cách hiểu sai và câu đã sửa kèm một câu giải thích lí do.