Giáo án Tri thức ngữ văn trang 9

HS nhận ra một câu viết về quá khứ có thể là thông tin về bối cảnh, nhưng cũng có thể là sáng tạo của tác giả; từ đó xác định vấn đề cần tìm hiểu của bài.

GV đưa hai câu lên bảng:
A. “Năm ấy, trận đánh diễn ra ở vùng núi phía Bắc.”
B. “Cậu bé ấy thầm nghĩ: mình có đủ sức đi hết đường núi không?”
GV hỏi: “Câu nào có thể đối chiếu với tài liệu lịch sử? Câu nào là điều người kể hình dung trong đầu nhân vật?”

HS nêu được: câu A là thông tin về bối cảnh, cần đối chiếu với nguồn lịch sử để kiểm chứng; câu B là nội tâm do người kể hình dung, không thể coi là lời nói hay suy nghĩ đã được xác minh của một người thật. Từ đó HS xác định nhiệm vụ bài học: nhận biết truyện lịch sử và phân biệt bằng chứng với suy luận.

HS nêu được khái niệm truyện lịch sử và giải thích được vì sao tôn trọng sự kiện nền không đồng nghĩa với mọi câu văn đều là tư liệu sử.

HS làm việc cá nhân với Phiếu học tập số 1, đọc mục khái niệm trọng tâm trong SGK trang 9 và hoàn thành ba nhiệm vụ:

1. Truyện lịch sử lấy những gì làm nền?
2. Nhà văn có thể hư cấu những yếu tố nào?
3. Vì sao không thể nói mọi câu văn trong truyện lịch sử đều là tư liệu sử?

HS rút ra: Truyện lịch sử lấy bối cảnh, nhân vật hoặc sự kiện quá khứ làm nền. Nhà văn có thể hư cấu lời thoại, nội tâm và chi tiết để xây dựng câu chuyện. Tôn trọng sự kiện nền là yêu cầu bắt buộc, nhưng phần hư cấu không tự trở thành tư liệu lịch sử; vì vậy không thể coi mọi câu văn là sử liệu.
Ghi nhớ: Truyện lịch sử lấy bối cảnh, nhân vật hoặc sự kiện quá khứ làm nền; nhà văn có thể hư cấu lời thoại, nội tâm và chi tiết để xây dựng câu chuyện. Tôn trọng sự kiện nền không có nghĩa mọi câu văn đều là tư liệu sử.

HS phân biệt được chi tiết do tác giả hư cấu với suy luận có căn cứ khi phân tích một tình huống giả định mới.

GV đưa tình huống giả định: “Một người đưa tin trẻ đứng ngoài cuộc họp phòng thủ. Em ghi lại đường tiếp tế rồi xin nhận việc chuyển thư. Chi tiết xin việc cho thấy khát vọng góp sức; độc thoại do tác giả sáng tạo không tự trở thành lời nói lịch sử đã xác minh.”
HS làm việc theo cặp đôi, trả lời hai câu hỏi:

1. Chi tiết nào là sáng tạo của tác giả, chi tiết nào là suy luận rút ra từ hành động?
2. Vì sao “em ghi lại đường tiếp tế rồi xin nhận việc chuyển thư” được coi là căn cứ để nhận xét nhân vật?

HS rút ra: Lời độc thoại và chi tiết cụ thể về nội tâm là sáng tạo của tác giả, không dùng làm sử liệu. Việc ghi đường và xin chuyển thư là hành động cụ thể; từ hành động có mục đích, ta suy luận nhân vật có khát vọng góp sức. Muốn nhận xét nhân vật, phải chọn chi tiết, lí giải chi tiết bộc lộ điều gì, rồi mới kết luận, và kết luận cần có giới hạn.

HS vận dụng đặc điểm truyện lịch sử để chọn đáp án, nhận định đúng sai và viết đoạn phân tích ngắn có căn cứ.

HS làm việc theo cặp đôi (hoặc nhóm 4 theo kĩ thuật khăn trải bàn) với các bài tập sau:
Bài 1. Đặc điểm nào phân biệt truyện lịch sử với bản chép sử liệu thuần túy? A. Có thể hình dung lời thoại, nội tâm trên nền bối cảnh quá khứ; B. Mọi lời nhân vật đều là lời thật đã lưu trữ; C. Chỉ cần nhắc tên người xưa là đúng mọi sự kiện; D. Không thể kể hành động của nhân vật.
Bài 2. Trong tình huống giả định, chi tiết nào thể hiện mong muốn góp sức rõ hơn lời “em yêu nước”? Vì sao?
Bài 3. Người kể viết: “Cậu tự hỏi mình có đủ sức đi hết đường núi không.” Có thể lấy câu này làm bằng chứng chắc chắn về suy nghĩ của một nhân vật lịch sử thật không?
Bài 4. Xét các nhận định: a) Lời thoại trong truyện lịch sử có thể do nhà văn hư cấu; b) Có hư cấu thì được tùy ý thay mọi sự kiện nền; c) Nhận xét về nhân vật cần đối chiếu hành động.
Bài 5. Viết đoạn 4–5 câu phân tích quyết định xin chuyển thư, chỉ dùng dữ kiện đã cho và đánh dấu một câu suy luận.

Đáp án dự kiến:
Bài 1: A. Truyện lịch sử có sáng tạo nghệ thuật nhưng cần tôn trọng sự kiện nền.
Bài 2: Chi tiết ghi đường và xin chuyển thư. Vì đó là hành động có mục đích, chuyển tình cảm thành việc làm cụ thể, là căn cứ để nhận xét, không chỉ là lời tự khen.
Bài 3: Không. Độc thoại là cách nhà văn hình dung nội tâm; cần nguồn độc lập nếu muốn khẳng định một người thật từng nghĩ đúng như vậy.
Bài 4: a) Đúng; b) Sai, hư cấu không cho phép thay đổi tùy ý sự kiện nền; c) Đúng, vì phải dựa vào hành động để nhận xét.
Bài 5 (đoạn mẫu): Nhân vật ghi lại đường tiếp tế, sau đó xin nhận việc chuyển thư. Hành động này cho thấy nhân vật đã chuẩn bị trước khi xin việc. Từ đó có thể suy luận em muốn góp sức có trách nhiệm (câu suy luận). Chi tiết này chỉ là điều được kể, không phải sự kiện đã được chứng minh là có chiến công.

HS vận dụng đặc điểm truyện lịch sử để phân tích một truyện lịch sử đã đọc, phân biệt sự kiện nền với chi tiết do tác giả sáng tạo.

GV giao nhiệm vụ về nhà: chọn một truyện lịch sử đã học hoặc đã đọc, viết đoạn 5–7 câu:

1. Nêu bối cảnh hoặc sự kiện quá khứ mà truyện lấy làm nền.
2. Chỉ ra một lời thoại hoặc nội tâm có thể là sáng tạo của tác giả.
3. Nêu một nhận xét về nhân vật, có chi tiết và lí giải.

Sản phẩm là đoạn văn ngắn trong vở, trong đó HS nêu đúng bối cảnh, chỉ ra đúng chi tiết hư cấu và có nhận xét nhân vật kèm chi tiết minh chứng.