Giáo án Thực hành tiếng Việt trang 16

Huy động vốn hiểu biết của HS về cách nói riêng trong nhóm bạn; nhận ra rằng cùng một từ có thể mang nghĩa khác khi đặt trong ngữ cảnh khác nhau.

GV chiếu năm ngữ liệu: “Tớ bị gậy môn Toán”; “Tớ cày bài cả tối”; “Bắp” và “ngô”; “Nhóm em đang chạy deadline”; “Chiếu bí”. HS trả lời nhanh: câu nào người ngoài nhóm có thể không hiểu ngay? Vì sao?

HS nêu được ít nhất hai câu khó hiểu và lí do: “gậy” không mang nghĩa là vật bằng gỗ mà gọi điểm 1; “cày” không mang nghĩa làm ruộng; “bắp” và “ngô” là hai cách gọi khác nhau theo vùng. Từ đó GV dẫn vào bài: biệt ngữ xã hội là gì và cần lưu ý điều gì khi dùng.

Nêu được khái niệm biệt ngữ xã hội; phân biệt với từ địa phương và thuật ngữ; nêu lưu ý khi dùng biệt ngữ với người ngoài nhóm.

HS làm việc nhóm 4 người với Phiếu học tập số 1. Nhóm hoàn thành sơ đồ tư duy gồm bốn nhánh: (1) Khái niệm biệt ngữ xã hội; (2) Phân biệt với từ địa phương; (3) Phân biệt với thuật ngữ; (4) Lưu ý khi dùng với người ngoài nhóm. Nhiệm vụ: trả lời các câu hỏi trong phiếu và ghi ví dụ minh hoạ cho từng nhánh.

Sơ đồ tư duy của nhóm với nội dung chính:

• Khái niệm: biệt ngữ xã hội là từ ngữ dùng trong một nhóm xã hội nhất định, với nghĩa hoặc cách dùng riêng.
• Từ địa phương: phân biệt theo vùng miền; ví dụ “bắp” và “ngô” (từ địa phương, không phải biệt ngữ nhóm nghề).
• Thuật ngữ: dùng trong một lĩnh vực chuyên môn, có tên gọi chính xác; ví dụ “chiếu bí” là thuật ngữ cờ vua, xác định một thế cờ. Việc người ngoài chưa biết không đủ để biến nó thành biệt ngữ xã hội.
• Lưu ý: khi nói với người ngoài nhóm cần giải thích hoặc thay bằng từ toàn dân; không lấy biệt ngữ làm cớ coi thường người khác.

Vận dụng kiến thức để xác định đúng nghĩa của biệt ngữ trong ngữ cảnh và phân loại đúng từ ngữ.

HS làm bài tập 1 đến 5 trong Phiếu học tập số 1 (phần B) theo cặp đôi, sau đó đối chiếu với đáp án GV đã chiếu. Đề gồm:

• Câu 1: Trong nhóm học sinh, một bạn nói: “Tớ bị gậy môn Toán”, với “gậy” là cách gọi điểm 1. Từ nào được dùng với nghĩa riêng của nhóm?
• Câu 2: Nhóm bạn nói “Tớ cày bài cả tối”, trong đó cày nghĩa là làm bài nhiều hay làm ruộng? A. làm ruộng; B. làm bài nhiều.
• Câu 3: Từ “bắp” thay cho “ngô” chủ yếu là từ địa phương hay biệt ngữ nhóm nghề? A. biệt ngữ xã hội; B. từ địa phương.
• Câu 4: Từ “chiếu bí” trong câu “Em không biết chơi cờ nên không hiểu chiếu bí” thuộc loại nào: biệt ngữ xã hội hay thuật ngữ? Vì sao?
• Câu 5: Trong câu “Tớ bị gậy môn Toán”, cần ngữ cảnh nào để hiểu đúng nghĩa của “gậy”?

Đáp án:

• Câu 1: gậy (nghĩa là điểm 1, không phải vật bằng gỗ; đó là nghĩa biệt ngữ được ngữ cảnh giải thích).
• Câu 2: B. làm bài nhiều (ngữ cảnh học tập chuyển nghĩa “cày” thành làm liên tục).
• Câu 3: B. từ địa phương (khác nhau theo vùng, không riêng nhóm nghề).
• Câu 4: Thuật ngữ, vì “chiếu bí” là tên gọi một thế cờ trong lĩnh vực cờ vua, có chức năng chuyên môn rõ ràng; việc người ngoài chưa biết không đủ để xếp nó vào biệt ngữ xã hội.
• Câu 5: Ngữ cảnh học tập và điểm số của môn Toán, để biết “gậy” chỉ điểm 1.

Viết lại được câu có biệt ngữ theo cách dễ hiểu với người ngoài nhóm; viết được lời giải thích ngắn gọn cho người lớn, không coi biệt ngữ là ngôn ngữ chuẩn trong mọi hoàn cảnh.

HS làm bài tập 6 và 7 trong Phiếu học tập số 1 (phần C):

• Bài 6: Viết lại câu “Em cày bài cả tối” trong một báo cáo học tập trang trọng, giữ ý em dành nhiều thời gian làm bài.
• Bài 7: Viết lời giải thích cho người lớn hiểu câu “Nhóm em đang chạy deadline” mà không coi biệt ngữ là ngôn ngữ chuẩn trong mọi hoàn cảnh.

Gợi ý đáp án:

• Bài 6: “Em đã miệt mài làm bài tập suốt buổi tối.” Cách viết này thay “cày bài” bằng lời tả rõ hoạt động học, phù hợp người đọc không quen biệt ngữ, nên dễ hiểu hơn với người ngoài nhóm.
• Bài 7: “Nhóm cháu đang gấp rút hoàn thành công việc trước hạn nộp.” Có thể giải thích “deadline” là hạn cuối; khi viết báo cáo nên dùng cách nói rõ nghĩa. Chấp nhận các cách diễn đạt khác có lí lẽ, không bắt buộc chép đúng mẫu.

Vận dụng kiến thức về biệt ngữ xã hội vào tình huống thực tế: giới thiệu một biệt ngữ của nhóm bạn bè hoặc lớp học cho người ngoài nhóm hiểu, với thái độ tôn trọng.

HS viết đoạn văn khoảng 5 đến 7 câu theo nhiệm vụ: chọn một biệt ngữ đang dùng trong nhóm bạn (nếu chưa có ví dụ thì chọn một trong các từ đã học). Đoạn văn cần có: (1) nêu từ; (2) giải thích nghĩa trong nhóm; (3) nêu cách nói thay thế khi viết hoặc nói với người ngoài nhóm; (4) một câu khẳng định nguyên tắc tôn trọng người khác. Có thể hoàn thiện ở nhà.

Đoạn văn của HS đạt yêu cầu khi: chọn đúng biệt ngữ có nghĩa riêng trong nhóm; giải thích nghĩa dựa trên ngữ cảnh cụ thể; đưa ra cách nói thay thế toàn dân phù hợp; không chê bai cách nói của nhóm khác. Ví dụ tham khảo: “Trong nhóm bạn em, ‘gậy’ dùng để chỉ điểm 1. Khi viết bài cho thầy cô hoặc nói với người ngoài nhóm, em sẽ nói rõ là điểm 1 hoặc ‘điểm kém’. Biệt ngữ giúp các bạn gần gũi nhau, nhưng không nên lấy đó làm cớ coi thường người khác.”