Giáo án Bài 2. Thông tin trong môi trường số

Kích thích tò mò, giúp HS nhận ra thông tin số dễ được sao chép, lan truyền và khó thu hồi hoàn toàn; xác định vấn đề cần giải quyết của bài học.

GV đưa ra tình huống: Một bạn đăng lên mạng một thông báo sai lệch, sau đó xóa bài. Hỏi: Thông tin đó còn ở đâu không? Vì sao? HS trả lời nhanh vào giấy nháp, sau đó chia sẻ với bạn cùng bàn.

Mỗi HS nêu được ít nhất một lí do vì sao thông tin đã xóa vẫn có thể còn tồn tại: có người đã sao chép, chụp màn hình hoặc tải về trước khi bài bị xóa. HS rút ra vấn đề của bài: Làm thế nào để biết một thông tin số có đáng tin hay không?

HS giải thích được đặc điểm của thông tin số; nhận biết chất lượng thông tin phụ thuộc vào nguồn, bằng chứng, thời điểm và ngữ cảnh; biết bản sao có thể bị chỉnh sửa.

HS làm việc nhóm 4 người theo kĩ thuật khăn trải bàn. Mỗi nhóm đọc mục “Hiểu cách hoạt động” và hoàn thành Phiếu học tập số 1. Nhiệm vụ: (1) Liệt kê các đặc điểm của thông tin số. (2) Cho biết yếu tố nào quyết định chất lượng thông tin. (3) Giải thích vì sao lượt thích không chứng minh thông tin đúng. (4) Nêu ý nghĩa của việc lưu dấu nguồn. Nhóm ghi câu trả lời vào ô của mình trên khăn trải bàn, sau đó thống nhất ý chung ở ô giữa.

Kiến thức HS rút ra:

• Thông tin số dễ lưu, sao chép, lan truyền; có thể tồn tại ở nhiều nơi sau khi bản gốc bị xóa.
• Chất lượng thông tin phụ thuộc vào nguồn, bằng chứng, thời điểm và ngữ cảnh, không phụ thuộc vào lượt thích.
• Bản sao có thể bị chỉnh sửa, nên cần đối chiếu với bản gốc khi có thể.
• Lưu dấu nguồn (tên nguồn, thời điểm, đường dẫn) giúp kiểm chứng về sau.

HS phân biệt được sự kiện, ý kiến và nguồn của một thông tin; hiểu vai trò của từng loại trong việc đánh giá thông tin.

HS làm việc theo cặp đôi, hoàn thành Phiếu học tập số 2. Nhiệm vụ: (1) Ghép đúng khái niệm với tác dụng: Sự kiện, Ý kiến, Nguồn. (2) Phân loại các câu sau (GV chuẩn bị sẵn trên slide): “Lịch thi được đăng trên trang của trường”; “Lịch này quá khó”; “Ứng dụng này giảm giá 50% hôm nay”. (3) Nêu lí do phân loại.

Đáp án mong đợi:

• Sự kiện: Điều có thể kiểm tra bằng bằng chứng.
• Ý kiến: Nhận định của người nói.
• Nguồn: Nơi hoặc người cung cấp thông tin.
  Phân loại: “Lịch thi được đăng trên trang của trường” là sự kiện (kiểm tra được bằng kênh chính thức); “Lịch này quá khó” là ý kiến (đánh giá chủ quan); “Ứng dụng này giảm giá 50% hôm nay” là quảng cáo (nhằm thu hút mua hàng, cần kiểm tra trước khi tin).

HS vận dụng kiến thức đã học để trả lời các câu hỏi trắc nghiệm, đúng–sai và sắp xếp quy trình đánh giá thông báo số.

HS làm bài tập 1–6 theo hình thức trắc nghiệm nhanh và sắp xếp thứ tự. Sau đó GV tổ chức thảo luận câu 8 theo nhóm đôi. Đề bài:

1. Chỉ số nào không tự chứng minh tin đúng? A. Lượt thích; B. Bằng chứng kiểm tra được; C. Nguồn có trách nhiệm; D. Phạm vi áp dụng.
2. Thông tin dễ sao chép có hệ quả nào? A. Xóa gốc bảo đảm mọi bản sao mất; B. Có thể còn bản lưu nơi khác; C. Bản sao luôn được giữ nguyên; D. Sao chép tự làm tăng độ đúng.
3. Logo trong ảnh đủ chứng minh người gửi là nhà trường. (Đúng/Sai)
4. Thông tin cũ vẫn có thể đúng nhưng phải xét mục đích hiện tại. (Đúng/Sai)
5. Ghép đúng khái niệm và tác dụng: Sự kiện, Ý kiến, Nguồn.
6. Sắp xếp các bước đánh giá hai thông báo A và B theo quan hệ trước–sau.
7. Một bài đăng nêu ý kiến “lịch này quá khó”. Có phải đó là lịch thi chính thức không?

Đáp án:

1. A. Lượt thích có thể nhiều dù tin sai.
2. B. Không kiểm soát được mọi bản sao.
3. Sai. Logo có thể bị sao chép.
4. Đúng. Tính kịp thời phụ thuộc câu hỏi cần giải quyết.
5. Sự kiện: Điều có thể kiểm tra bằng bằng chứng; Ý kiến: Nhận định của người nói; Nguồn: Nơi hoặc người cung cấp.
6. Xác định nhu cầu là lịch thi năm nay → Ghi nguồn và thời điểm của hai thông báo → Đối chiếu phạm vi áp dụng và khả năng xác minh → Chọn A có điều kiện kiểm tra kênh chính thức. A phù hợp hơn vì nguồn có trách nhiệm và cập nhật; B là dữ liệu cũ không đủ kết luận lịch hiện tại. Vẫn kiểm tra A đúng kênh trường, không chỉ tin logo trong ảnh.
7. Không. Đó là đánh giá chủ quan về một lịch. Muốn biết lịch phải tìm tài liệu nguồn và phạm vi ngày áp dụng.

HS vận dụng quy trình đánh giá bốn bước để xử lí một thông báo số thực tế hoặc giả định; lưu sản phẩm đúng cách và kiểm tra lại sau khi mở.

GV giao nhiệm vụ: Mỗi nhóm chọn một thông báo số giả định (ví dụ: thông báo nghỉ học, thông báo nộp học phí, thông báo thi giữa kì) và thực hiện quy trình: (1) Xác định nhu cầu; (2) Ghi nguồn và thời điểm; (3) Đối chiếu phạm vi áp dụng và khả năng xác minh; (4) Kết luận có điều kiện. Nhóm lưu bản ghi bằng tên tệp rõ nghĩa, ví dụ “Danh gia thong bao lich thi 8A”, rồi mở lại để kiểm tra. Chỉ dùng dữ liệu giả định hoặc đã được cho phép. Bài làm có thể hoàn thiện ở nhà và nộp vào tiết sau.

Sản phẩm của nhóm: Bảng ghi bốn bước đánh giá một thông báo, kết luận có điều kiện (ví dụ: “Chấp nhận thông tin sau khi kiểm tra trên kênh chính thức của trường”) và tệp được lưu bằng tên rõ nghĩa, đã mở lại kiểm tra. Tiêu chí tham khảo: nguồn 0,3; thời điểm 0,3; ngữ cảnh 0,2; kết luận có điều kiện 0,2.