Giáo án Bài 1. Cách mạng tư sản Anh và chiến tranh giành độc lập của 13 thuộc địa Anh ở Bắc Mỹ

Huy động kiến thức nền và kinh nghiệm của HS; xác định nhiệm vụ học tập là tìm hiểu hai tiến trình lịch sử gắn với Anh và Bắc Mỹ thế kỉ XVII–XVIII.

GV chiếu bốn mốc năm 1640, 1649, 1776, 1783 (chưa ghi sự kiện). HS trả lời câu hỏi: “Theo em, các mốc năm này gắn với sự kiện nào của nước Anh hoặc vùng Bắc Mỹ?” và “Vì sao một nước có thể trở thành cộng hòa, còn các thuộc địa lại muốn tách khỏi chính quốc?”. Sau đó GV nêu câu hỏi định hướng: “Mâu thuẫn nào dẫn tới hai tiến trình này?”.

Bảng ghi nhanh của HS với dự đoán ban đầu, ví dụ: 1640 có thể là cuộc cách mạng ở Anh; 1776 và 1783 gắn với Bắc Mỹ. HS nêu được nhiệm vụ bài học: xác định nguyên nhân, diễn biến, kết quả và ý nghĩa của hai tiến trình, đồng thời phân biệt mốc sự kiện với nhận định.

Nêu được nguyên nhân và diễn biến chính của cách mạng tư sản Anh; giải thích vì sao năm 1649 Anh thành cộng hòa và sau năm 1688 hình thành chế độ quân chủ lập hiến.

HS làm việc theo nhóm 4 với Phiếu học tập số 1. Nhiệm vụ: (1) Đọc mục Kiến thức và mối liên hệ trong SGK, xác định các tầng lớp và mâu thuẫn trong xã hội Anh; (2) Điền bảng ba cột Mốc năm / Sự kiện / Ý nghĩa với các mốc 1640, 1642, 1649, 1688; (3) Trả lời câu hỏi: “Vì sao tư sản và quý tộc mới muốn thay đổi chế độ quân chủ chuyên chế?” và “Vì sao cách mạng không chia đất cho tất cả nông dân và không xóa mọi đặc quyền?”.

Bảng hoàn chỉnh của nhóm, nội dung chính: 1640 – cách mạng bùng nổ do mâu thuẫn về quyền lực, thuế và tôn giáo giữa nhà vua và Quốc hội; tư sản và quý tộc mới phát triển nhờ nông nghiệp và công thương nghiệp tư bản nên muốn thay đổi chế độ. 1642 – cách mạng chuyển sang nội chiến. 1649 – vua Sác-lơ I bị xử tử, Anh trở thành cộng hòa. 1688 – chuyển biến chính trị, quyền của Quốc hội được củng cố, hình thành chế độ quân chủ lập hiến mở đường cho kinh tế tư bản. Kết luận: cách mạng do tư sản và quý tộc mới lãnh đạo nên không xóa mọi đặc quyền và không chia đất cho tất cả nông dân.

Trình bày được nguyên nhân, diễn biến và kết quả của chiến tranh giành độc lập ở Bắc Mỹ; nêu được lực lượng lãnh đạo, lực lượng tham gia và ý nghĩa.

HS làm việc theo nhóm 4 với Phiếu học tập số 2, sử dụng mục Giải thích, phương pháp và giới hạn trong SGK. Nhiệm vụ: (1) Lập trục thời gian gồm các mốc 1775, 1776, 1777, 1783 và ghi sự kiện tương ứng; (2) Nêu nguyên nhân dẫn tới chiến tranh (chính quốc kiểm soát, đánh thuế, hạn chế các thuộc địa); (3) Trả lời câu hỏi: “Vì sao chiến tranh vừa giành độc lập, vừa mở đường phát triển tư bản chủ nghĩa?” và “Ai lãnh đạo, ai tham gia?”.

Trục thời gian của nhóm: 1775 – chiến tranh bùng nổ; 4/7/1776 – thông qua Tuyên ngôn Độc lập; 1777 – thắng lợi ở Xa-ra-tô-ga tạo chuyển biến quan trọng; 1783 – Anh công nhận nền độc lập. Nguyên nhân: 13 thuộc địa phát triển kinh tế nhưng chịu sự kiểm soát, đánh thuế và hạn chế của chính quốc. Lãnh đạo: tư sản và chủ nô; có đông đảo nhân dân tham gia. Ý nghĩa: vừa giành độc lập, vừa mở đường cho chủ nghĩa tư bản phát triển.

Phân biệt được hai tiến trình về đối tượng, hình thức và kết quả; giải thích được giới hạn của cách mạng và của tuyên bố độc lập; tránh đồng nhất tuyên bố với hoàn tất chiến tranh.

HS làm việc theo cặp đôi, trả lời ba câu hỏi: (1) Cách mạng ở Anh và chiến tranh ở Bắc Mỹ khác nhau ở đối tượng và hình thức như thế nào? (2) Vì sao không thể coi Tuyên ngôn Độc lập năm 1776 là lúc kết thúc chiến tranh? (3) Vì sao quyền tự do được tuyên bố không lập tức có nghĩa là phụ nữ, người bị nô lệ và cư dân bản địa được bình đẳng?

Kết luận của cặp đôi: Cách mạng Anh giải quyết quan hệ quyền lực trong nước (vua – Quốc hội; tư sản và quý tộc mới với chế độ quân chủ chuyên chế); chiến tranh ở Bắc Mỹ là cuộc giành độc lập của 13 thuộc địa khỏi Anh. Tuyên ngôn 1776 là mốc pháp lí, Anh chỉ công nhận độc lập năm 1783, nên hai mốc không trùng nhau. Quyền tự do được tuyên bố nhưng chưa lập tức áp dụng cho mọi nhóm người: phụ nữ, người bị nô lệ và cư dân bản địa.

Củng cố kiến thức về mốc thời gian và sự kiện; rèn kĩ năng kiểm tra từng liên hệ, không coi mũi tên thời gian là quan hệ nguyên nhân.

GV chia lớp thành các nhóm, phát thẻ sự kiện và thẻ mốc năm. Nhóm thực hiện Bài 1 (ghép mốc với mô tả), Bài 2 (chọn một đáp án), Bài 3 (chọn hai cặp đúng), Bài 4 (kiểm tra a, b, c, d; đánh dấu Đ/S và sửa ý sai). HS có thể đối chiếu bằng bài tập tương tác trên NeoEdu.

Đề và đáp án: Bài 1: 1640 – Cách mạng Anh bùng nổ; 1649 – Anh trở thành cộng hòa sau khi xử tử nhà vua; 1776 – Thông qua Tuyên ngôn Độc lập ở Bắc Mỹ; 1783 – Anh công nhận nền độc lập của các thuộc địa. Bài 2: đáp án B (1640 – Cách mạng Anh bùng nổ). Bài 3: đáp án B và D (1776 – Tuyên ngôn Độc lập; 1783 – Anh công nhận độc lập). Bài 4: a) Đ; b) S, sửa thành “1649: Anh trở thành cộng hòa sau khi xử tử nhà vua”; c) S, sửa thành “1776: Thông qua Tuyên ngôn Độc lập ở Bắc Mỹ”; d) Đ.

Vận dụng trục thời gian để so sánh đồng thời hai tiến trình; phân biệt đúng đặc điểm của cách mạng Anh và chiến tranh ở Bắc Mỹ.

HS hoàn thành Bài 8 (chọn đặc điểm phân biệt chiến tranh ở Bắc Mỹ với Cách mạng Anh) và Bài 9 (soạn chú giải ba câu cho một trục thời gian so sánh, tránh coi tuyên ngôn là đã hoàn tất chiến tranh). Nhóm vẽ hai dòng song song trên giấy A3: dòng Anh (1640, 1649, 1688) và dòng Bắc Mỹ (1775, 1776, 1783).

Bài 8: đáp án A (mang hình thức chiến tranh giải phóng thuộc địa chống chính quốc). Lí do: 13 thuộc địa giành độc lập khỏi Anh, còn Cách mạng Anh giải quyết quan hệ quyền lực trong nước; cả hai đều gắn với sự phát triển tư bản. Bài 9: trục song song gồm ba câu chú giải: (1) Anh: 1640 khởi đầu cách mạng; 1649 cộng hòa; 1688 chuyển biến dẫn tới quân chủ lập hiến. (2) Bắc Mỹ: 1775 chiến tranh; 1776 tuyên bố độc lập; 1783 Anh công nhận độc lập. (3) Mốc pháp lí và mốc quân sự không tự trùng nhau; hai dòng đặt song song, không nối thành một cuộc chiến duy nhất.

Vận dụng kiến thức để giải thích sự khác nhau giữa hai tiến trình và phản biện một nhận định lịch sử bằng dữ kiện; phân biệt kết quả với suy luận.

Tình huống: Một bạn cho rằng “hai cuộc cách mạng chỉ là kết quả tham vọng của một lãnh tụ”. Mỗi HS làm cá nhân, sau đó trao đổi cặp đôi, viết đoạn 6–8 câu trả lời hai câu hỏi: (1) Viết lời giải thích phân biệt hình thức nhà nước ở Anh với quá trình giành độc lập ở Bắc Mỹ, dựa trên các mốc 1649, 1688, 1776, 1783. (2) Vì sao không thể giải thích hai tiến trình chỉ bằng tham vọng của một lãnh tụ? Nêu ít nhất một mâu thuẫn xã hội và một điều kiện cụ thể. Nhiệm vụ này có thể giao về nhà để hoàn thiện, sau đó HS đối chiếu với bài tập tương tác trên NeoEdu.

Ý chính của đoạn văn mẫu: Ở Anh, 1649 là mốc cộng hòa nhưng không phải hình thức tồn tại mãi; tiến trình 1688 dẫn tới quân chủ lập hiến. Ở Bắc Mỹ, 1776 là mốc tuyên bố độc lập, còn 1783 là mốc Anh công nhận nền độc lập; hai tiến trình đều mở đường phát triển tư bản chủ nghĩa nhưng có hình thức và điều kiện khác nhau. Không thể giải thích chỉ bằng tham vọng một lãnh tụ vì: mâu thuẫn cơ cấu (tư sản và quý tộc mới với quân chủ chuyên chế ở Anh; thuộc địa với chính quốc ở Bắc Mỹ) đã tồn tại; vai trò lãnh đạo có ý nghĩa tổ chức, nhưng thắng lợi còn dựa vào lực lượng tham gia và hoàn cảnh cụ thể. Chấp nhận các cách diễn đạt khác có lí giải phù hợp với dữ kiện.