Giáo án Bài 8. Tốc độ chuyển động

Huy động kiến thức nền của HS về việc so sánh mức độ nhanh, chậm của hai chuyển động; xác định vấn đề cần giải quyết: làm thế nào để so sánh nhanh, chậm khi quãng đường và thời gian đều có thể khác nhau.

GV nêu tình huống: “Bạn An chạy 100 m hết 20 s. Bạn Bình chạy 100 m hết 25 s.” và câu hỏi: “Ai chạy nhanh hơn? Vì sao em biết?” Sau đó GV nêu thêm: “Cường đi 3 km trong 1 giờ, Dũng đi 2 km trong 1 giờ. Ai đi nhanh hơn?” HS trả lời miệng, GV ghi các ý kiến lên bảng và nêu vấn đề: cần một đại lượng chung để so sánh khi quãng đường và thời gian khác nhau.

Dự kiến HS trả lời: An nhanh hơn vì cùng đi 100 m nhưng An mất ít thời gian hơn; Cường nhanh hơn vì cùng 1 giờ Cường đi được quãng đường dài hơn. Từ đó HS nhận ra cần một đại lượng cho biết trong mỗi đơn vị thời gian đi được quãng đường bao nhiêu. HS ghi vào vở câu hỏi định hướng: “Tốc độ là gì và tính như thế nào?”

Hình thành khái niệm tốc độ; nhận biết tốc độ phụ thuộc cả quãng đường và thời gian; phân biệt trường hợp cùng quãng đường và trường hợp cùng thời gian.

GV cho HS quan sát mô phỏng 3D trên trang bài học NeoEdu: đèn xanh, xe A đi 180 m hết 30 s; sau đó xe A và xe B cùng chạy 500 m, xe A về đích lúc 100 s, xe B về đích lúc 125 s; dừng đồng hồ ở t = 50 s thì xe A đã đi 250 m, xe B đi 200 m. Các nhóm hoàn thành Phiếu học tập số 1 gồm: (1) Trong mô phỏng cùng quãng đường 500 m, xe nào ít thời gian hơn và xe đó nhanh hơn hay chậm hơn? (2) Ở thời điểm 50 s, xe nào đi xa hơn và xe nào nhanh hơn? (3) Vì sao “đi lâu hơn” không đồng nghĩa với “đi nhanh hơn”? (4) Hoàn thiện câu định nghĩa: Tốc độ là ……

Dự kiến kết quả Phiếu học tập số 1: (1) Xe A ít thời gian hơn (100 s < 125 s) nên xe A nhanh hơn. (2) Ở 50 s, xe A đi 250 m, xe B đi 200 m nên xe A nhanh hơn. (3) Tốc độ phụ thuộc cả quãng đường và thời gian; cùng quãng đường thì thời gian lâu hơn cho tốc độ thấp hơn. (4) Tốc độ là quãng đường đi được trong một đơn vị thời gian. HS rút ra: chỉ so sánh thời gian khi quãng đường giống nhau, và chỉ so sánh quãng đường khi thời gian giống nhau.

Viết được công thức $v = \dfrac{s}{t}$ với đơn vị tương thích; đổi được m/s sang km/h bằng hệ thức $1$ m/s $=$ $3{,}6$ km/h; tính được tốc độ của xe đi 180 m trong 30 s.

GV hướng dẫn HS xây dựng công thức từ mô phỏng: xe A đi 180 m trong 30 s. HS hoàn thành Phiếu học tập số 2 gồm: (1) Viết công thức tốc độ và chú thích đơn vị của s, t, v. (2) Tính tốc độ của xe A theo m/s. (3) Đổi kết quả sang km/h, biết $1$ km $=$ $1000$ m và $1$ h $=$ $3600$ s. (4) Giải thích vì sao $1$ m/s tương đương $3{,}6$ km/h.

Dự kiến kết quả Phiếu học tập số 2: (1) $v = \dfrac{s}{t}$; s là quãng đường (m), t là thời gian (s), v là tốc độ (m/s). (2) $v = \dfrac{180}{30} = 6$ m/s. (3) $6 \times 3{,}6 = 21{,}6$ km/h. (4) Trong 1 giây đi 1 m, đổi: $1$ m/s $= \dfrac{1}{1000}$ km/s $= \dfrac{3600}{1000}$ km/h $= 3{,}6$ km/h. HS rút ra: muốn dùng đúng công thức phải đưa quãng đường và thời gian về hệ đơn vị tương thích.

Củng cố khái niệm tốc độ, công thức và đổi đơn vị; phân biệt “đi lâu” với “đi nhanh”; vận dụng công thức giải bài tập có số liệu.

HS làm theo kĩ thuật khăn trải bàn: mỗi nhóm 4 HS, mỗi HS viết ý kiến riêng vào một ô, sau đó cả nhóm thống nhất đáp án vào ô giữa. Bài tập: (1) Trong bài này, tốc độ có đặc điểm nào? A. chỉ thời gian đi hết đường; B. luôn là tổng quãng đường và thời gian; C. quãng đường đi được trong một đơn vị thời gian. (2) Công thức tốc độ nào đúng? A. v = s/t với đơn vị tương thích; B. v = s × t; C. v = t/s. (3) Ghép: Tốc độ – quãng đường đi được trong một đơn vị thời gian; Công thức tốc độ – v = s/t; Đổi đơn vị – 1 m/s tương đương 3,6 km/h. (4) Nhận định “Đi lâu hơn luôn nghĩa là đi nhanh hơn” đúng hay sai? (5) Xe đi 180 m trong 30 s. Tính tốc độ theo m/s và km/h. (6) Hai bạn cùng đi 500 m, A mất 100 s, B mất 125 s. Ai có tốc độ trung bình lớn hơn? Hãy giải thích.

Đáp án: (1) C. (2) A. (3) Tốc độ – quãng đường đi được trong một đơn vị thời gian; Công thức tốc độ – v = s/t với đơn vị tương thích; Đổi đơn vị – 1 m/s tương đương 3,6 km/h. (4) Sai: tốc độ phụ thuộc cả quãng đường và thời gian; cùng quãng đường thì thời gian lâu hơn cho tốc độ thấp hơn. (5) v = 180 : 30 = 6 m/s; 6 × 3,6 = 21,6 km/h; đây là tốc độ trung bình trên đoạn đường. (6) A: $v_A = \dfrac{500}{100} = 5$ m/s; B: $v_B = \dfrac{500}{125} = 4$ m/s; A có tốc độ lớn hơn. Vì quãng đường bằng nhau nên chỉ so sánh thời gian: A mất ít thời gian hơn.

Vận dụng công thức $v = \dfrac{s}{t}$ và đổi đơn vị để tính tốc độ đi bộ thực tế của bản thân; rèn tính trung thực khi ghi số liệu đo.

Mỗi nhóm đo quãng đường 20 m bằng thước dây trên sân trường, một HS đi bộ đều từ vạch xuất phát đến vạch đích, một HS bấm giờ. Ghi số liệu t (s), tính v theo m/s, đổi sang km/h. Về nhà: đo lại tốc độ đi bộ của em trên quãng đường 50 m (hoặc đoạn đường quen thuộc đã biết độ dài) và so sánh với kết quả ở lớp.

Dự kiến kết quả: nếu đi 20 m hết khoảng 16 s thì $v = \dfrac{20}{16} = 1{,}25$ m/s; đổi $1{,}25 \times 3{,}6 = 4{,}5$ km/h. HS nhận ra tốc độ đi bộ thường khoảng vài km/h, và số liệu khác nhau tùy từng bạn. Sản phẩm: bảng số liệu của nhóm gồm quãng đường, thời gian, tốc độ theo m/s và km/h.