Khoa học tự nhiênLớp 7Phần 8. Chương VII. Trao đổi chất và chuyển hóa năng lượng ở sinh vật

Giáo án Bài 29. Vai trò của nước và các chất dinh dưỡng đối với cơ thể sinh vật

Kế hoạch bài dạy theo mẫu Công văn 5512/BGDĐT-GDTrH · 1 tiết (45 phút)

Tải Word (.docx) Bài học trên Học liệu

I. Mục tiêu

1. Kiến thức

Nêu được vai trò của nước: dung môi, môi trường phản ứng và tham gia vận chuyển, điều hòa trong cơ thể sinh vật.
Nêu được chất dinh dưỡng có vai trò cung cấp vật liệu và có nhóm cung cấp năng lượng.
Nêu được nhu cầu nước và chất dinh dưỡng thay đổi theo loài, tuổi, hoạt động và điều kiện sống.
Phân biệt được nước, chất dinh dưỡng và nhu cầu; giải thích được vì sao nước không thay thế được chất dinh dưỡng.
Vận dụng được kiến thức để giải thích tình huống người vận động ra nhiều mồ hôi cần bù nước phù hợp và tình huống cây thiếu đạm dù được tưới đủ nước.

2. Năng lực

a) Năng lực chung

Tự chủ và tự học: HS chủ động quan sát mô phỏng, tự đọc phiếu học tập và tự kiểm tra đáp án phần luyện tập.
Giao tiếp và hợp tác: HS làm việc nhóm 4 khi phân loại chất dinh dưỡng, trao đổi cặp đôi khi giải tình huống và trình bày kết quả trước lớp.
Giải quyết vấn đề và sáng tạo: HS lập luận để bác bỏ quan niệm “chỉ cần đủ nước là không cần chất dinh dưỡng khác” và đề xuất cách chăm sóc cây thiếu đạm.

b) Năng lực đặc thù

Nhận thức khoa học tự nhiên: nêu đúng vai trò của nước, chất dinh dưỡng và nhu cầu; phân biệt được ba khái niệm trong bài.
Tìm hiểu tự nhiên: quan sát mô phỏng cây đậu được tưới nước, ngừng tưới, thiếu đạm để rút ra vai trò của nước và chất dinh dưỡng.
Vận dụng kiến thức, kĩ năng đã học: giải thích tình huống bù nước khi vận động và tình huống cây vàng lá, chậm lớn.

3. Phẩm chất

Chăm chỉ: hoàn thành đầy đủ phiếu học tập và các bài luyện tập trong thời gian quy định.
Trách nhiệm: HS nhận thức việc uống đủ nước phù hợp khi vận động, không tự ý uống quá mức hoặc bỏ qua nhu cầu của cơ thể.

II. Thiết bị dạy học và học liệu

1. Giáo viên

Máy chiếu hoặc màn hình, bảng phụ ghi nội dung chính.
Học liệu số NeoEdu: trang bài học https://neoedu.vn/learn/7/natural_science/bai-29-vai-tro-cua-nuoc-va-cac-chat-dinh-duong-doi-voi-co-the-sinh-vat (bài giảng, ví dụ, bài tập tương tác).
Mô phỏng 3D “Cây đậu trong chậu cắt mở” (nước chiếm khoảng 90 % khối lượng cây), “Rễ với lông hút”, “Cốc nước hoà tan muối khoáng, nối ống nhỏ giọt tưới cây”, “Khay 5 lọ chất dinh dưỡng: bột đường, chất béo, chất đạm, vitamin, chất khoáng”.
Phiếu học tập số 1 và Phiếu học tập số 2 (in cho từng nhóm, hoặc chiếu lên màn hình).
Bộ thẻ “Đúng/Sai” và thẻ đáp án A, B, C cho trò chơi luyện tập.

2. Học sinh

Sách Khoa học tự nhiên 7 (Kết nối tri thức với cuộc sống), vở ghi, bút, bút màu.
Điện thoại hoặc máy tính bảng (nếu có) để truy cập học liệu NeoEdu theo hướng dẫn của GV.
Phiếu học tập số 1 (do GV phát hoặc in sẵn).

III. Tiến trình dạy học

Hoạt động 1: Mở đầu · 5 phút

Khởi động: Mồ hôi và nhu cầu của cơ thể

a) Mục tiêu

Huy động kinh nghiệm của HS về việc bù nước khi vận động; xác định vấn đề cần giải quyết trong bài: nước có thay được chất dinh dưỡng hay không.

b) Nội dung

GV chiếu hình ảnh một bạn vừa chạy bộ dưới nắng, đổ nhiều mồ hôi. GV đặt câu hỏi: (1) Người vận động ra mồ hôi nhiều cần chú ý gì về nước? (2) Ngoài nước, cơ thể còn cần những gì để hoạt động và lớn lên? (3) Nếu chỉ uống đủ nước mỗi ngày thì cơ thể có đủ nguyên liệu để xây dựng và sinh năng lượng không?

c) Sản phẩm

HS nêu được: cần bù nước phù hợp và nghỉ ngơi vì mất nước ảnh hưởng đến vận chuyển và điều hòa nhiệt; cơ thể còn cần chất dinh dưỡng; nước không thay được chất dinh dưỡng. GV ghi lên bảng vấn đề của bài: “Nước và chất dinh dưỡng có vai trò như thế nào, nhu cầu của chúng ra sao?”

d) Tổ chức thực hiện

Hoạt động của giáo viên

Hoạt động của học sinh

Giáo viên
Bước 1: Chuyển giao nhiệm vụ
GV chiếu hình ảnh và nêu 3 câu hỏi khởi động, yêu cầu HS suy nghĩ 1 phút rồi giơ tay trả lời.
Học sinh
HS lắng nghe, suy nghĩ và chuẩn bị câu trả lời cá nhân.
Giáo viên
Bước 2: Thực hiện nhiệm vụ
GV quan sát, gợi ý thêm nếu HS trả lời lạc hướng, ví dụ: “Em đã nghĩ tới việc cơ thể lấy nguyên liệu từ đâu chưa?”
Học sinh
HS suy nghĩ, ghi nhanh ý kiến vào vở nháp.
Giáo viên
Bước 3: Báo cáo, thảo luận
GV mời 2–3 HS trả lời, tổng hợp các ý kiến trên bảng.
Học sinh
Dự kiến HS trả lời: “Em sẽ uống nước và nghỉ ngơi.” “Cơ thể cần thức ăn, nhất là đạm, chất béo, đường và khoáng chất.” “Nước không thể thay thế thức ăn được.”
Giáo viên
Bước 4: Kết luận, nhận định
GV nhận xét, dẫn dắt vào bài và ghi tên bài: Bài 29. Vai trò của nước và các chất dinh dưỡng đối với cơ thể sinh vật.
Học sinh
HS ghi tên bài và vấn đề cần giải quyết vào vở.

Hoạt động 2.1: Hình thành kiến thức mới · 9 phút

Vai trò của nước đối với sinh vật

a) Mục tiêu

Nêu được nước là dung môi, môi trường phản ứng và tham gia vận chuyển, điều hòa; nhận biết hậu quả khi thiếu nước qua mô phỏng.

b) Nội dung

HS hoạt động cá nhân với mô phỏng “Cây đậu trong chậu cắt mở” và “Cốc nước hoà tan muối khoáng, nối ống nhỏ giọt tưới cây”. Nhiệm vụ: (1) Quan sát đường đi của nước từ cốc, qua rễ, lên thân và thoát ra ở lá. (2) Quan sát khi ngừng tưới. (3) Điền kết quả vào Phiếu học tập số 1, phần A.

c) Sản phẩm

Kết quả trong Phiếu học tập số 1, phần A:

Nước chiếm khoảng 90 % khối lượng cây.
Nước từ rễ được vận chuyển lên thân; hơi nước thoát ra ở lá làm mát cây (điều hòa).
Nước là dung môi, môi trường phản ứng và tham gia vận chuyển, điều hòa.
Ngừng tưới: cây mất nước, héo và gần như ngừng lớn.

d) Tổ chức thực hiện

Hoạt động của giáo viên

Hoạt động của học sinh

Giáo viên
Bước 1: Chuyển giao nhiệm vụ
GV hướng dẫn cách mở mô phỏng trên trang bài học NeoEdu, nêu nhiệm vụ quan sát và yêu cầu HS điền phần A của Phiếu học tập số 1.
Học sinh
HS mở mô phỏng, đọc nhiệm vụ và chuẩn bị quan sát.
Giáo viên
Bước 2: Thực hiện nhiệm vụ
GV đi quanh lớp, hỗ trợ HS thao tác mô phỏng; nhắc HS quan sát màu nước trong thân cây và lá sau khi ngừng tưới.
Học sinh
HS quan sát mô phỏng, thao tác ngừng tưới và tưới lại, ghi kết quả vào phiếu.
Giáo viên
Bước 3: Báo cáo, thảo luận
GV hỏi: “Nước đi từ đâu tới đâu trong cây? Vì sao lá cây lại có hơi nước thoát ra?” và “Chuyện gì xảy ra khi ngừng tưới?”
Học sinh
Dự kiến HS trả lời: “Nước đi từ rễ lên thân.” “Hơi nước thoát ra ở lá giúp cây mát.” “Khi ngừng tưới, cây héo và ngừng lớn.”
Giáo viên
Bước 4: Kết luận, nhận định
GV chốt: nước là dung môi, môi trường phản ứng, tham gia vận chuyển và điều hòa; thiếu nước cây héo và ngừng lớn. GV ghi kết luận lên bảng.
Học sinh
HS ghi kết luận vào vở: Nước là dung môi, môi trường phản ứng và tham gia vận chuyển, điều hòa trong cơ thể sinh vật.

Hoạt động 2.2: Hình thành kiến thức mới · 9 phút

Chất dinh dưỡng và vai trò của chúng

a) Mục tiêu

Nêu được chất dinh dưỡng cung cấp vật liệu và có nhóm cung cấp năng lượng; nhận biết các chất bổ sung nhau.

b) Nội dung

HS làm việc nhóm 4 theo kĩ thuật khăn trải bàn. Mỗi nhóm quan sát “Khay 5 lọ chất dinh dưỡng” (bột đường, chất béo, chất đạm, vitamin, chất khoáng). Nhiệm vụ: (1) Ghi nhận từng chất vào bảng phân loại ở Phiếu học tập số 1, phần B. (2) Thảo luận: chất nào là nguồn cung cấp năng lượng, chất nào cung cấp vật liệu? (3) Trả lời: có chất nào thay thế được chất khác không?

c) Sản phẩm

Kết quả trong Phiếu học tập số 1, phần B:

Nhóm cung cấp năng lượng: bột đường, chất béo.
Nhóm cung cấp vật liệu: chất đạm, chất khoáng.
Vitamin: cần thiết cho cơ thể, không thể thay bằng chất khác.
Kết luận: chất dinh dưỡng là chất cung cấp vật liệu và có nhóm cung cấp năng lượng; các chất dinh dưỡng bổ sung nhau, không chất nào thay thế hoàn toàn chất nào.

d) Tổ chức thực hiện

Hoạt động của giáo viên

Hoạt động của học sinh

Giáo viên
Bước 1: Chuyển giao nhiệm vụ
GV chia nhóm 4, phát Phiếu học tập số 1 phần B, hướng dẫn kĩ thuật khăn trải bàn: mỗi HS ghi ý kiến cá nhân vào ô của mình trước khi thống nhất ở giữa bàn.
Học sinh
HS nhận nhiệm vụ, nhận khay chất và ghi ý kiến cá nhân vào ô của mình.
Giáo viên
Bước 2: Thực hiện nhiệm vụ
GV quan sát các nhóm, nhắc nhóm nào chưa thống nhất được vai trò của chất khoáng hoặc vitamin.
Học sinh
Nhóm thảo luận, thống nhất nội dung ghi vào khăn trải bàn ở giữa.
Giáo viên
Bước 3: Báo cáo, thảo luận
GV mời đại diện 2 nhóm trình bày bảng phân loại và hỏi: “Nếu chỉ có bột đường mà thiếu chất đạm, cơ thể có đủ nguyên liệu để xây dựng không?”
Học sinh
Dự kiến HS trả lời: “Nhóm năng lượng gồm bột đường và chất béo.” “Nhóm vật liệu gồm chất đạm và chất khoáng.” “Thiếu chất đạm thì không đủ nguyên liệu, không thể thay bằng đường.”
Giáo viên
Bước 4: Kết luận, nhận định
GV chốt: chất dinh dưỡng cung cấp vật liệu và có nhóm cung cấp năng lượng; các chất bổ sung nhau, không chất nào thay thế hoàn toàn chất nào. GV nhấn mạnh đây là điểm khác với nước.
Học sinh
HS ghi kết luận vào phần B của phiếu và vào vở.

Hoạt động 2.3: Hình thành kiến thức mới · 6 phút

Nhu cầu nước và chất dinh dưỡng

a) Mục tiêu

Nêu được nhu cầu thay đổi theo loài, tuổi, hoạt động và điều kiện; giải thích vì sao tưới đủ nước nhưng thiếu đạm cây vẫn kém phát triển.

b) Nội dung

HS quan sát ba trường hợp trong mô phỏng: (a) tưới đủ nước nhưng thiếu đạm; (b) đủ cả nước và chất dinh dưỡng; (c) ngừng tưới. HS điền phần C của Phiếu học tập số 1 và trả lời: Vì sao cây thiếu đạm vẫn kém phát triển dù được tưới đủ?

c) Sản phẩm

Kết quả trong Phiếu học tập số 1, phần C:

Tưới đủ nước, thiếu đạm: cây vẫn tươi nhưng lá vàng, lớn chậm vì nước không thay được chất dinh dưỡng.
Đủ cả nước và chất dinh dưỡng: cây lớn nhanh nhất.
Nhu cầu: thay đổi theo loài, tuổi, hoạt động và điều kiện.

d) Tổ chức thực hiện

Hoạt động của giáo viên

Hoạt động của học sinh

Giáo viên
Bước 1: Chuyển giao nhiệm vụ
GV nêu nhiệm vụ quan sát ba trường hợp và yêu cầu HS hoàn thành phần C; nhắc HS so sánh kết quả giữa các trường hợp.
Học sinh
HS mở mô phỏng, quan sát ba trường hợp và ghi kết quả.
Giáo viên
Bước 2: Thực hiện nhiệm vụ
GV hỏi nhanh từng nhóm để kiểm tra việc quan sát, đặc biệt là trường hợp thiếu đạm.
Học sinh
HS trao đổi cặp đôi, so sánh và hoàn thành phần C.
Giáo viên
Bước 3: Báo cáo, thảo luận
GV mời 1–2 HS trình bày; hỏi thêm: “Vì sao cùng một cây nhưng cây trẻ và cây đang lớn cần lượng nước, chất dinh dưỡng khác cây già?”
Học sinh
Dự kiến HS trả lời: “Thiếu đạm thì lá vàng dù tưới đủ nước.” “Cây đang lớn cần nhiều nguyên liệu hơn nên nhu cầu khác.”
Giáo viên
Bước 4: Kết luận, nhận định
GV chốt: nhu cầu nước và chất dinh dưỡng thay đổi theo loài, tuổi, hoạt động và điều kiện; các chất bổ sung nhau, nước không thay được chất dinh dưỡng.
Học sinh
HS ghi kết luận vào vở và phần C của phiếu.

Hoạt động 3: Luyện tập · 8 phút

Trò chơi phân biệt khái niệm

a) Mục tiêu

Củng cố phân biệt nước, chất dinh dưỡng và nhu cầu; nhận diện đúng quan niệm sai thường gặp.

b) Nội dung

GV tổ chức trò chơi “Đúng/Sai và chọn đáp án” theo bốn câu sau:

Trong bài này, nước có đặc điểm nào? A. Nguồn năng lượng chính như chất béo; B. Chỉ có trong động vật; C. Dung môi, môi trường phản ứng và tham gia vận chuyển/điều hòa.
Chất dinh dưỡng có đặc điểm nào? A. Cung cấp vật liệu và có nhóm cung cấp năng lượng; B. Chỉ gồm muối ăn; C. Mọi chất dinh dưỡng đều có cùng vai trò.
Ghép khái niệm với đặc điểm: Nước, Chất dinh dưỡng, Nhu cầu.
“Chỉ cần đủ nước là mọi sinh vật không cần chất dinh dưỡng khác.” Đúng hay sai?
“Thay đổi theo loài, tuổi, hoạt động và điều kiện” mô tả khái niệm nào?

c) Sản phẩm

Đáp án:

C. Nước là dung môi, môi trường phản ứng và tham gia vận chuyển/điều hòa; nước không thay được vật liệu hữu cơ hoặc khoáng cần thiết.
A. Chất dinh dưỡng cung cấp vật liệu và có nhóm cung cấp năng lượng; nhu cầu các chất bổ sung nhau.
Nước – dung môi, môi trường phản ứng và tham gia vận chuyển/điều hòa; Chất dinh dưỡng – cung cấp vật liệu và có nhóm cung cấp năng lượng; Nhu cầu – thay đổi theo loài, tuổi, hoạt động và điều kiện.
Sai. Nước không thay được vật liệu hữu cơ hoặc khoáng cần thiết.
Nhu cầu.

d) Tổ chức thực hiện

Hoạt động của giáo viên

Hoạt động của học sinh

Giáo viên
Bước 1: Chuyển giao nhiệm vụ
GV chia lớp thành hai đội, mỗi HS có bộ thẻ A, B, C và Đúng/Sai; GV đọc lần lượt từng câu hỏi.
Học sinh
HS nhận thẻ, lắng nghe câu hỏi và chuẩn bị giơ thẻ.
Giáo viên
Bước 2: Thực hiện nhiệm vụ
GV đọc câu hỏi, yêu cầu HS giơ thẻ đáp án đồng thời; với câu 3, GV mời một HS lên ghép trên bảng.
Học sinh
HS giơ thẻ và suy nghĩ lí do lựa chọn.
Giáo viên
Bước 3: Báo cáo, thảo luận
GV hỏi: “Vì sao em chọn đáp án đó?” với câu 4 và câu 5.
Học sinh
Dự kiến HS trả lời: “Câu 4 sai vì nước không thay được chất dinh dưỡng.” “Câu 5 là nhu cầu vì nhu cầu thay đổi theo nhiều yếu tố.”
Giáo viên
Bước 4: Kết luận, nhận định
GV công bố đáp án, cộng điểm cho đội đúng nhiều hơn và chốt lại phân biệt ba khái niệm.
Học sinh
HS đối chiếu đáp án, sửa lỗi nếu có và ghi chú vào vở.

Hoạt động 4: Vận dụng · 8 phút

Giải quyết tình huống thực tế

a) Mục tiêu

Vận dụng kiến thức về nước, chất dinh dưỡng và nhu cầu để giải quyết hai tình huống thực tế: bù nước khi vận động và chăm sóc cây thiếu đạm.

b) Nội dung

HS làm việc cặp đôi theo Phiếu học tập số 2. Tình huống 1: Người vận động ra mồ hôi nhiều cần chú ý gì về nước? Tình huống 2: Vì sao cây thiếu nitrogen (đạm) có thể kém phát triển dù được tưới đủ? Mỗi cặp viết câu trả lời ngắn gọn gồm lí do khoa học và hành động phù hợp.

c) Sản phẩm

Đáp án mẫu:

Cần bù nước phù hợp và nghỉ ngơi, vì mất nước ảnh hưởng đến vận chuyển và điều hòa nhiệt; không dùng một số cố định cho mọi người và không uống quá mức.
Nước không thay được muối khoáng cần cho tổng hợp chất; cần đánh giá dinh dưỡng của cây và bón đúng lượng, không đổ phân tùy ý.

d) Tổ chức thực hiện

Hoạt động của giáo viên

Hoạt động của học sinh

Giáo viên
Bước 1: Chuyển giao nhiệm vụ
GV phát Phiếu học tập số 2, nêu hai tình huống và yêu cầu mỗi cặp viết câu trả lời trong 5 phút.
Học sinh
HS nhận phiếu, đọc tình huống và thảo luận cặp đôi.
Giáo viên
Bước 2: Thực hiện nhiệm vụ
GV đi quanh lớp, gợi ý: “Em hãy nói rõ vì sao nước không thay được chất khác.”
Học sinh
HS viết câu trả lời vào phiếu, kiểm tra lại lí do khoa học.
Giáo viên
Bước 3: Báo cáo, thảo luận
GV mời 2 cặp trình bày, các cặp khác nhận xét bằng cách giơ tay đồng ý hoặc bổ sung.
Học sinh
Dự kiến HS trả lời: “Cần uống nước vừa đủ và nghỉ, vì mất nước làm khó điều hòa nhiệt.” “Cây thiếu đạm dù có nước vẫn vàng lá vì nước không thay được chất khoáng.”
Giáo viên
Bước 4: Kết luận, nhận định
GV nhận xét và chốt đáp án mẫu; nhấn mạnh không nên dùng một lượng nước cố định cho mọi người và không bón phân tùy ý.
Học sinh
HS hoàn thiện câu trả lời trong phiếu và ghi vào vở.

Phiếu học tập

Phiếu học tập số 1

A. Vai trò của nước (quan sát mô phỏng “Cây đậu trong chậu cắt mở”)

Nước chiếm khoảng bao nhiêu % khối lượng cây?
Nước đi từ đâu tới đâu trong cây?
Hơi nước thoát ra ở đâu và có tác dụng gì?
Khi ngừng tưới, cây có hiện tượng gì?

B. Chất dinh dưỡng (khay 5 lọ chất dinh dưỡng)

Nhóm cung cấp năng lượng: ........................
Nhóm cung cấp vật liệu: ........................
Vitamin có thay thế được chất đạm không? Vì sao? ........................

C. Nhu cầu (so sánh ba trường hợp)

Tưới đủ nước, thiếu đạm: cây có biểu hiện gì? Vì sao? ........................
Đủ cả nước và chất dinh dưỡng: cây lớn như thế nào?
Nhu cầu thay đổi theo những yếu tố nào? ........................

Phiếu học tập số 2

Tình huống 1: Người vận động ra mồ hôi nhiều cần chú ý gì về nước?

Lí do khoa học: ........................
Hành động phù hợp: ........................

Tình huống 2: Vì sao cây thiếu nitrogen (đạm) có thể kém phát triển dù được tưới đủ nước?

Lí do khoa học: ........................
Biện pháp phù hợp: ........................

Kết luận của nhóm (1–2 câu): ........................

Hướng dẫn về nhà

Viết đoạn văn ngắn (5–7 câu) giải thích vì sao nước và chất dinh dưỡng đều cần cho cơ thể nhưng không thể thay thế cho nhau.
Quan sát chế độ uống nước và ăn uống của gia đình trong một ngày, ghi lại 3 nhận xét về cách gia đình đáp ứng nhu cầu nước và chất dinh dưỡng, đề xuất một điều cần điều chỉnh.
Truy cập lại trang bài học NeoEdu, làm các bài tập tương tác của Bài 29 để tự kiểm tra kiến thức.

Giáo án do NeoEdu soạn với sự hỗ trợ của AI, dựa trên nội dung bài học trên Học liệu. Thầy cô nên đọc lại và điều chỉnh cho phù hợp với học sinh của mình; bản Word để sửa trực tiếp.