Giáo án Thực hành tiếng Việt trang 92 – Tập 1

Huy động vốn hiểu biết của HS về từ đa nghĩa; nhận ra rằng cùng một từ có thể có nghĩa khác nhau tuỳ đối tượng đi kèm.

GV chiếu ba cụm: “lúa chín”, “suy nghĩ chín”, “quả chín”. HS trả lời nhanh: “chín” trong mỗi cụm có nghĩa gì? Vì sao em biết? Nghĩa của “chín” có tự do không, hay phải phù hợp với điều gì?

HS nêu được: “lúa chín” là lúa đã đến kì thu hoạch; “suy nghĩ chín” là suy nghĩ đã kĩ càng, thấu đáo; “quả chín” là quả đã đủ độ, ăn được. Kết luận ban đầu: nghĩa của “chín” được xác định nhờ đối tượng đi kèm (lúa, suy nghĩ, quả), không tuỳ ý người đọc.

HS phân biệt được ngữ cảnh ngôn ngữ (từ và câu xung quanh) với hoàn cảnh giao tiếp (ai nói, nói với ai, khi nào, để làm gì) và vận dụng hai loại căn cứ này để giải nghĩa từ.

HS làm việc theo cặp với Phiếu học tập số 1. Phiếu gồm: (1) đọc ví dụ “Cô đưa ra một quyết định chín chắn” và xác định căn cứ cho nghĩa của chín chắn; (2) đọc ví dụ “Đường đến lớp” và chọn nghĩa của đường; (3) điền bảng phân loại hai loại ngữ cảnh. GV dùng bài giảng NeoEdu để đối chiếu khái niệm và ví dụ sau khi HS làm xong.

Phiếu học tập số 1 hoàn thiện, gồm:

• Nghĩa của “chín chắn” trong “Cô đưa ra một quyết định chín chắn”: được suy xét kĩ (căn cứ: ngữ cảnh quyết định hướng tới mức trưởng thành của suy nghĩ).
• Nghĩa của “đường” trong “đường đến lớp”: lối đi (căn cứ: “đến lớp” gợi hành trình).
• Bảng phân loại: Ngữ cảnh ngôn ngữ = các từ và câu xung quanh; Hoàn cảnh giao tiếp = ai nói, nói với ai, khi nào và để làm gì.
  Kết luận HS rút ra: muốn hiểu đúng nghĩa của từ đa nghĩa, phải xem cả từ, câu đi kèm và hoàn cảnh giao tiếp.

HS nhận diện được hiện tượng chuyển đổi cảm giác (đặc điểm của giác quan này được diễn tả bằng từ thuộc giác quan khác) và giải thích được sức gợi của cách diễn đạt.

GV nêu ba cụm: “tiếng sáo ngọt”, “tiếng đàn trong”, “đường đến lớp”. HS đọc và trả lời các câu hỏi: (1) “Tiếng sáo ngọt” kết hợp hai cảm giác nào? (2) “Tiếng đàn trong” vừa dựa vào âm thanh vừa mượn cảm giác nào? (3) Vì sao cách nói này có sức gợi hơn việc chỉ nói “tiếng sáo hay”? Lưu ý: giải thích sức gợi quan trọng hơn việc liệt kê tên biện pháp.

HS nêu được: “Tiếng sáo ngọt” kết hợp thính giác (tiếng sáo) với vị giác (ngọt), gợi âm thanh êm dịu; “Tiếng đàn trong” dựa vào âm thanh và mượn cảm giác về độ trong (thị giác), gợi âm thanh thanh thoát, rõ ràng; sức gợi đến từ việc người đọc cảm nhận được âm thanh qua nhiều giác quan. Kết luận: nhận biết chuyển đổi cảm giác khi đặc điểm của một giác quan được diễn tả bằng từ của giác quan khác; khi phân tích, cần giải thích tác dụng gợi cảm.

Củng cố nhận biết nghĩa của từ trong ngữ cảnh, phân biệt hai quan hệ khái niệm và vận dụng để đặt câu mới.

HS làm Phiếu học tập số 2 theo cặp: (1)–(5) là bài tập trắc nghiệm và ghép; (6)–(7) là bài viết câu. GV dùng phần tương tác trên NeoEdu để HS tự kiểm tra sau khi hoàn thành.
Bài 1. “Cô đưa ra một quyết định chín chắn” dùng chín chắn với nghĩa nào? A. quả đã đủ già; B. đúng chín lần; C. đã nấu bằng nhiệt; D. được suy xét kĩ.
Bài 2. “Tiếng sáo ngọt” là sự kết hợp cảm giác nào? A. xúc giác với thời gian; B. không có liên hệ nào; C. thính giác với vị giác; D. thị giác với số lượng.
Bài 3. Đọc “đường” trong “đường đến lớp”, em chọn nghĩa: A. dụng cụ đo; B. lối đi; C. chất ngọt; D. màu sơn.
Bài 4. Đánh giá hai quan hệ khái niệm: a) ngữ cảnh ngôn ngữ – các từ và câu xung quanh; b) hoàn cảnh giao tiếp – các từ và câu xung quanh. Chọn Đ hoặc S cho mỗi ý.
Bài 5. Ghép hiện tượng với ý nghĩa: ngữ cảnh ngôn ngữ và hoàn cảnh giao tiếp với ý nghĩa tương ứng.
Bài 6. Đặt hai câu có từ “sáng” với nghĩa khác nhau và nêu căn cứ.
Bài 7. Viết hai ví dụ mới (không chép ví dụ trong bài) và giải thích điểm khác nhau.

Đáp án và yêu cầu:

• Bài 1: D (Ngữ cảnh quyết định hướng tới mức trưởng thành của suy nghĩ.)
• Bài 2: C (Tiếng được nghe, ngọt thuộc vị, kết hợp gợi sự êm dịu.)
• Bài 3: B (Đến lớp gợi hành trình nên đường là lối đi.)
• Bài 4: a) Đ; b) S. Quan hệ đúng của hoàn cảnh giao tiếp là ai nói, nói với ai, khi nào và để làm gì.
• Bài 5: ngữ cảnh ngôn ngữ → các từ và câu xung quanh; hoàn cảnh giao tiếp → ai nói, nói với ai, khi nào và để làm gì.
• Bài 6 (gợi ý): “Trời đã sáng” (đã có ánh sáng ban ngày) và “Gương mặt bạn sáng lên khi nghe tin vui” (nét mặt rạng rỡ, bộc lộ niềm vui). Thang điểm: nhận diện đúng 3; cách dùng hoặc sửa hợp lí 4; giải thích rõ 3.
• Bài 7 (gợi ý): HS viết hai ví dụ mới hợp lí; ví dụ về ngữ cảnh ngôn ngữ như “Nam cất cặp rồi chạy ra sân” (cặp là cặp sách); ví dụ về hoàn cảnh giao tiếp như mẹ bảo con “Mang áo vào” khi trời mưa, lời nói có thể là nhắc thu áo đang phơi. Thang điểm: ví dụ đúng yêu cầu 4; giải thích dấu hiệu, ngữ cảnh 3; phân biệt ý nghĩa hoặc chức năng 2; diễn đạt 1. Chấp nhận ví dụ mới, không buộc trùng với mẫu.

Vận dụng cách xác định nghĩa của từ qua ngữ cảnh và nhận diện chuyển đổi cảm giác vào một câu văn hoặc câu thơ mới, nêu được căn cứ và tác dụng.

GV yêu cầu HS chọn một câu văn hoặc câu thơ có từ đa nghĩa hoặc cách nói chuyển đổi cảm giác mà em gặp trong sách văn, bài hát hoặc lời nói hằng ngày. HS trả lời ba câu hỏi: (1) Từ đó có nghĩa gì trong câu? (2) Căn cứ nào (từ và câu xung quanh, hoàn cảnh giao tiếp) giúp em hiểu như vậy? (3) Cách nói đó có tác dụng gợi gì? Trong lớp, HS nêu nhanh một câu; phần viết hoàn chỉnh giao về nhà.

HS nêu được một câu cụ thể (ví dụ: “Tiếng mưa rơi lộp độp trên mái tôn” là ví dụ về âm thanh, không phải chuyển đổi cảm giác; hoặc “Giọng hát ấm áp” là thính giác với xúc giác); xác định nghĩa của từ, nêu căn cứ và tác dụng gợi cảm bằng 3–5 câu viết hoàn chỉnh. Sản phẩm về nhà là một đoạn ngắn 5–7 câu.