Giáo án Thực hành tiếng Việt trang 42 – Tập 1

Huy động vốn hiểu biết về cách nói hình ảnh; xác định nhiệm vụ nhận biết và phân tích biện pháp tu từ trong bài học.

GV chiếu ba câu: (1) “Mặt hồ như tấm gương.” (2) “Bàng già dang tay che nắng.” (3) “Mưa rả rích suốt đêm, mưa như khóc.” HS đọc thầm, trả lời: Câu nào làm em thấy sự vật được nói như có tâm trạng hoặc hành động của người? Câu nào đối chiếu hai sự vật?

HS nêu được: câu (1) đối chiếu mặt hồ với tấm gương (so sánh); câu (2) gán hành động dang tay cho cây bàng (nhân hóa); câu (3) cho thấy mưa được gợi như người đang khóc (nhân hóa). HS xác định được nhiệm vụ của tiết học: nhận biết, giải thích tác dụng và vận dụng các biện pháp trong trang 42.

Nhận biết đúng so sánh, nhân hóa, điệp ngữ; giải thích được dấu hiệu nhận biết, tác dụng và chi tiết làm nổi cảm xúc.

HS làm việc cặp đôi với Phiếu học tập số 1. HS đọc các câu ví dụ trong trang 42 và trả lời: (a) Từ nào là dấu hiệu của so sánh, nó đối chiếu hai sự vật ở nét nào? (b) Hành động nào của vật được gán cho tính chất con người? (c) Điệp ngữ lặp lại từ nào, nhằm nhấn ý gì và tạo nhịp như thế nào? (d) Chi tiết nào được làm nổi và cảm xúc nào được gợi ra? Ví dụ: “Mặt hồ như tấm gương”; “Bàng già dang tay che nắng”.

• So sánh: dấu hiệu là từ như; “Mặt hồ như tấm gương” đối chiếu mặt hồ với gương ở nét phẳng, sáng; chi tiết làm nổi là vẻ phẳng lặng, trong sáng; cảm xúc gợi ra là yên tĩnh, dịu mát.
• Nhân hóa: “Bàng già dang tay che nắng” gán hành động dang tay của người cho cây bàng; chi tiết làm nổi là dáng che chở; cảm xúc gợi ra là gần gũi, ấm áp.
• Điệp ngữ: lặp có chủ đích để nhấn ý và tạo nhịp; không phải lặp ngẫu nhiên.
• Ghi nhớ: So sánh đối chiếu dựa điểm tương đồng; nhân hóa gán hoạt động hay tính cách con người cho vật; điệp ngữ lặp có chủ đích để nhấn ý, tạo nhịp; không chỉ gọi tên mà phải nêu chi tiết được làm nổi và cảm xúc nó gợi.

Phân biệt nói giảm nói tránh với che giấu sự thật; nhận ra nghĩa của từ thay đổi theo ngữ cảnh.

HS làm Phiếu học tập số 2 theo cặp đôi. (a) Trong câu “Ông đã đi xa” trong lời báo tang, cách nói này nhằm mục đích gì? (b) Nói giảm nói tránh có làm mất hoặc che giấu sự thật không? (c) Ba câu sau, từ “xuân” mang nghĩa nào: “Mùa xuân đến, hoa đào nở.” “Tuổi xuân của em đang rất rực rỡ.” “Mùa xuân của đất nước đang đến.”

• Nói giảm nói tránh diễn đạt nhẹ đi một điều gây đau buồn hoặc tế nhị, không phải che giấu mọi sự thật. Trong báo tang, “đi xa” là cách nói giảm về qua đời, giúp giảm sự nặng nề khi nói về mất mát.
• Nghĩa từ thay đổi theo ngữ cảnh: “Mùa xuân đến, hoa đào nở” là mùa thật; “Tuổi xuân của em” gợi tuổi trẻ; “Mùa xuân của đất nước” gợi sức sống, sự khởi đầu tốt đẹp.
• Không gắn mọi lần dùng xuân với cùng một nghĩa.

Củng cố nhận diện so sánh, nhân hóa, điệp ngữ, nói giảm nói tránh qua bài tập trắc nghiệm và ghép đôi.

Bài tập 1: “Mặt hồ như tấm gương” dùng biện pháp chính nào? A. liệt kê; B. hoán dụ; C. so sánh; D. nói quá.
Bài tập 2: “Bàng già dang tay che nắng” dùng biện pháp nào? A. đảo ngữ; B. nhân hóa; C. nói giảm; D. so sánh trực tiếp.
Bài tập 3: Cách nói “ông đã đi xa” trong lời báo tang có tác dụng gì? A. giảm sự nặng nề khi nói về mất mát; B. xác định quãng đường; C. tả lịch du lịch; D. nói ông còn sống ở nơi khác.
Bài tập 4: Đánh giá hai quan hệ khái niệm: a) so sánh – làm rõ nét tương đồng; b) nhân hóa – lặp nguyên từ ngữ để tạo nhịp. Đánh dấu Đ hoặc S.
Bài tập 5: Ghép hiện tượng với ý nghĩa hoặc chức năng: so sánh; nhân hóa; điệp ngữ với các ý: nhấn mạnh bằng lặp có chủ đích; làm vật gần gũi như người; làm rõ nét tương đồng.

Đáp án:

• Bài 1: C (từ như nối mặt hồ với gương ở nét phẳng, sáng).
• Bài 2: B (dang tay là hành động người gán cho cây).
• Bài 3: A (trong báo tang, đi xa là cách nói giảm về qua đời).
• Bài 4: a) Đ; b) S (nhân hóa là gán hoạt động, tính cách con người cho vật; lặp từ ngữ để tạo nhịp là đặc điểm của điệp ngữ).
• Bài 5: so sánh – làm rõ nét tương đồng; nhân hóa – làm vật gần gũi như người; điệp ngữ – nhấn mạnh bằng lặp có chủ đích.

Vận dụng cách nói giảm nói tránh để viết lời chia sẻ; tạo ví dụ mới cho so sánh và nhân hóa, phân biệt được hai biện pháp.

Bài tập 6: Viết lời chia sẻ khi bạn mất người thân, dùng cách diễn đạt tế nhị mà vẫn chân thành.
Bài tập 7: Viết hai ví dụ mới cho hai mục đầu của bảng ghép (so sánh và nhân hóa), rồi giải thích điểm khác nhau. Không chép lại ví dụ trong bài.
Bài tập 8: Bổ sung lời giải cho ví dụ “Mặt hồ như tấm gương”: nêu biện pháp, dẫn chi tiết và phân tích tác dụng.

Gợi ý đáp án:

• Bài 6: “Mình rất buồn khi biết bà của bạn đã qua đời. Mình ở đây nếu bạn cần người lắng nghe.” Tế nhị không có nghĩa là nói điều sai hoặc ép bạn phải hết buồn.
• Bài 7: So sánh: “Giọt sương như hạt ngọc” đối chiếu ở vẻ sáng, nhỏ. Nhân hóa: “Mây ghé thăm đỉnh núi” gán hành động ghé thăm của người cho mây. Một câu nhấn nét tương đồng, câu kia làm sự vật gần con người; không phải cứ có từ khác thường là hai biện pháp đều hiện diện.
• Bài 8: Biện pháp so sánh; từ như nối mặt hồ với gương ở nét phẳng, sáng; tác dụng: làm mặt hồ hiện lên phẳng lặng, trong sáng, gợi cảm giác yên tĩnh.

Vận dụng so sánh, nhân hóa, điệp ngữ vào viết đoạn văn ngắn có chủ đích, chỉ ra tác dụng của biện pháp.

Viết một đoạn văn khoảng 5–7 câu tả một cảnh vật quen thuộc (cây, dòng sông, mưa, mùa xuân…) có ít nhất một so sánh, một nhân hóa và một điệp ngữ. Gạch chân các biện pháp và ghi chú ngắn tác dụng bên cạnh mỗi biện pháp. Nếu dùng từ xuân, cần nêu rõ nghĩa theo ngữ cảnh.

Đoạn văn 5–7 câu có đủ ba biện pháp; mỗi biện pháp kèm chú thích tác dụng theo cấu trúc: dấu hiệu, chi tiết làm nổi, cảm xúc gợi ra. Ví dụ HS có thể viết: “Dòng sông như dải lụa xanh; con đò lặng lẽ ngủ bên bờ; mưa rơi, mưa rơi mãi, mưa gọi về những kỉ niệm xưa.”