Giáo án Bài 9. Sự đa dạng của chất

Huy động hiểu biết ban đầu của HS về vật dụng quen thuộc; xác định vấn đề cần giải quyết: phân biệt vật thể với chất.

GV đưa ảnh (hoặc mô phỏng trên khay sứ NeoEdu) có cốc thủy tinh và cốc nhựa cùng dùng để uống nước. GV đặt câu hỏi:

• Hai chiếc cốc này có giống nhau không? Dựa vào đâu để nói như vậy?
• Cốc nhựa và cốc thủy tinh được làm từ cùng một chất không?
  HS trả lời tự do, GV ghi các ý kiến lên bảng và nêu nhiệm vụ: tìm hiểu vật thể, tính chất vật lí, tính chất hóa học và phân biệt vật thể với chất.

Các ý kiến ban đầu của HS được ghi trên bảng, ví dụ: “Hai cốc giống nhau vì đều dùng uống nước”, “Cốc nhựa và cốc thủy tinh khác nhau về chất” (chưa cần đúng hoàn toàn). HS nhận biết vấn đề: công dụng giống nhau chưa chắc chất giống nhau.

Nêu được khái niệm vật thể; phân biệt được vật thể với chất qua ví dụ cốc nhựa và cốc thủy tinh.

HS làm việc nhóm 4 người, hoàn thành mục 1 của Phiếu học tập số 1: quan sát mô phỏng khay sứ với cốc thủy tinh và cốc nhựa; trả lời các câu hỏi:

• Cốc thủy tinh có phải là vật thể không? Vì sao?
• Thủy tinh và nhựa là gì trong trường hợp này?
• Vì sao hai cốc cùng công dụng vẫn được coi là hai vật thể làm từ hai chất khác nhau?
  GV nêu khái niệm vật thể (có hình dạng hoặc vị trí xác định, được tạo bởi chất) và chất là thành phần tạo nên vật thể.

Kết luận nhóm (ghi vào Phiếu học tập số 1):

• Vật thể: có hình dạng hoặc vị trí xác định và được tạo bởi chất.
• Cốc thủy tinh và cốc nhựa là hai vật thể; thủy tinh và nhựa là hai chất khác nhau tạo ra chúng.
• Công dụng giống nhau không có nghĩa là chất giống nhau.

Nêu được khái niệm tính chất vật lí; nhận biết được tính tan và tính dẫn điện qua quan sát mô phỏng.

HS làm nhóm, hoàn thành mục 2 của Phiếu học tập số 1:

• Quan sát mô phỏng khuấy 2 g muối và 2 g cát trong hai cốc 100 mL nước như nhau trong 30 giây. Muối tan hết hay cát tan? Sau khi để yên, hiện tượng gì xảy ra với cát?
• Quan sát bộ thử tính dẫn điện với đinh sắt, que thủy tinh, thanh nhựa. Vật nào làm đèn sáng?
• Sáp nến chảy ở trạng thái nào? Đây là tính chất vật lí hay hóa học?
  GV nêu khái niệm tính chất vật lí: màu, trạng thái, khả năng tan hoặc dẫn điện của chất.

• Muối ăn tan hết trong nước; cát không tan, làm nước đục rồi lắng xuống khi để yên. Đây là tính tan của chất.
• Đinh sắt làm đèn sáng (dẫn điện); que thủy tinh và thanh nhựa làm đèn tắt (không dẫn điện).
• Sáp nến chảy thành chất lỏng khi đun nóng, không tạo chất mới; đây là biến đổi vật lí, thể hiện tính chất vật lí (trạng thái).
• Kết luận: Tính chất vật lí là màu, trạng thái, khả năng tan hoặc dẫn điện của chất.

Nêu được khái niệm tính chất hóa học; phân biệt được tính chất hóa học với tính chất vật lí qua hiện tượng sáp nến cháy.

HS làm việc cặp đôi, hoàn thành mục 3 của Phiếu học tập số 1:

• Khi sáp nến cháy, có chất mới nào được tạo thành? (carbon dioxide và hơi nước)
• Hiện tượng sáp nến chảy khác với sáp nến cháy ở điểm nào?
• Khả năng cháy của sáp nến là tính chất vật lí hay tính chất hóa học? Vì sao?
  GV nêu khái niệm tính chất hóa học: khả năng biến đổi thành chất khác.

• Khi sáp nến cháy, tạo thành carbon dioxide ($\mathrm{CO_2}$) và hơi nước ($\mathrm{H_2O}$).
• Sáp nến chảy: chỉ đổi trạng thái, không tạo chất mới (biến đổi vật lí). Sáp nến cháy: tạo chất mới (biến đổi hóa học).
• Khả năng cháy là tính chất hóa học vì sáp biến đổi thành chất khác.
• Kết luận: Tính chất hóa học là khả năng biến đổi thành chất khác.

Vận dụng được ba khái niệm vật thể, tính chất vật lí, tính chất hóa học để phân loại và nhận định đúng sai.

Trò chơi “Đúng hay Sai” và ghép thẻ theo nhóm 4. GV chiếu các câu sau (đề và đáp án):

1. Trong bài này, vật thể có đặc điểm nào? A. có hình dạng hoặc vị trí xác định và được tạo bởi chất; B. luôn chỉ chứa một chất; C. chính là tên một nguyên tố.
2. Trong bài này, tính chất vật lí có đặc điểm nào? A. mọi thay đổi về thành phần hóa học; B. màu, trạng thái, khả năng tan hoặc dẫn điện của chất; C. khả năng cháy tạo chất mới.
3. Ghép khái niệm với đặc điểm: Vật thể – có hình dạng hoặc vị trí xác định và được tạo bởi chất; Tính chất vật lí – màu, trạng thái, khả năng tan hoặc dẫn điện của chất; Tính chất hóa học – khả năng biến đổi thành chất khác.
4. Hai vật cùng công dụng luôn được làm từ cùng chất. (Đúng hay Sai?)
5. “Khả năng biến đổi thành chất khác” mô tả {{1}}. (Điền thuật ngữ.)

Đáp án:

1. A. Vật thể: có hình dạng hoặc vị trí xác định và được tạo bởi chất.
2. B. Tính chất vật lí: màu, trạng thái, khả năng tan hoặc dẫn điện của chất.
3. Vật thể – có hình dạng hoặc vị trí xác định và được tạo bởi chất; Tính chất vật lí – màu, trạng thái, khả năng tan hoặc dẫn điện; Tính chất hóa học – khả năng biến đổi thành chất khác.
4. Sai. Cốc nhựa và cốc thủy tinh cùng công dụng nhưng tính trong suốt, chịu nhiệt và bản chất chất khác nhau.
5. Tính chất hóa học.

Vận dụng khái niệm vào tình huống thực tế: phân biệt vật thể với chất và đề xuất cách nhận biết muối với cát bằng hòa tan có kiểm soát điều kiện.

Tình huống: Cốc nhựa và cốc thủy tinh cùng dùng uống nước. Hãy phân biệt vật thể với chất trong ví dụ.
Câu hỏi thêm: Nhận biết muối và cát bằng hòa tan cần kiểm soát điều gì?
HS trả lời cá nhân, sau đó đối chiếu với nhóm.

Cách giải mẫu:

• Hai chiếc cốc là vật thể (có hình dạng xác định, được tạo bởi chất).
• Nhựa và thủy tinh là vật liệu (chất) tạo ra chúng.
• Công dụng giống không có nghĩa là chất giống.
  Nhận biết muối và cát bằng hòa tan: dùng hai cốc nước như nhau, cho lượng mẫu nhỏ tương đương và khuấy cùng thời gian. Muối tan, cát còn lại. Không nếm mẫu không rõ nguồn gốc.