Khoa học tự nhiênLớp 6Phần 1. Chương I. Mở đầu về Khoa học tự nhiên

Giáo án Bài 6. Đo khối lượng

Kế hoạch bài dạy theo mẫu Công văn 5512/BGDĐT-GDTrH · 1 tiết (45 phút)

Tải Word (.docx) Bài học trên Học liệu

I. Mục tiêu

1. Kiến thức

Nêu được khái niệm khối lượng là lượng chất chứa trong vật, đơn vị SI là kilogram.
Phân biệt được khối lượng, cân và trừ bì; nêu được cân cho khối lượng của cả cốc và gạo, không cho khối lượng riêng.
Giải thích được vì sao phải trừ khối lượng cốc rỗng khỏi kết quả cân để có khối lượng gạo.
Vận dụng được cách tính và đổi đơn vị: $230 - 80 = 150\ \mathrm{g} = 0{,}150\ \mathrm{kg}$ để giải tình huống cốc gạo.

2. Năng lực

a) Năng lực chung

Tự chủ và tự học: Tự đọc hiểu phiếu học tập, tự suy luận để trả lời câu hỏi về khối lượng và cách cân đúng.
Giao tiếp và hợp tác: Trao đổi theo cặp đôi và nhóm để thống nhất đáp án, trình bày rõ lí do khi báo cáo trước lớp.
Giải quyết vấn đề và sáng tạo: Phân tích tình huống cân gạo, lựa chọn cách làm đúng và đề xuất cách chọn cân phù hợp với túi gạo 2 kg.

b) Năng lực đặc thù

Nhận thức khoa học tự nhiên: Phân biệt được khái niệm khối lượng với khối lượng riêng và nêu đúng đơn vị SI của khối lượng.
Tìm hiểu tự nhiên: Quan sát mô phỏng cân điện tử, ghi nhận số chỉ của cân khi kiểm tra điểm không, đặt cốc rỗng, đổ gạo và bấm TARE để rút ra quy tắc trừ bì.
Vận dụng kiến thức, kĩ năng đã học: Áp dụng cách trừ bì và đổi đơn vị để tính khối lượng gạo; chọn cân có giới hạn đo phù hợp cho túi gạo 2 kg.

3. Phẩm chất

Chăm chỉ: Tích cực hoàn thành đầy đủ các câu hỏi trong phiếu học tập và bài tập luyện tập trong thời gian quy định.
Trung thực: Ghi đúng số liệu quan sát được trên mô phỏng, nhận xét đúng sai của bạn khi đối chiếu đáp án.
Trách nhiệm: Sử dụng cân và dụng cụ thật (nếu có) đúng cách, không để cân quá tải; ý thức bảo quản thiết bị khi làm thí nghiệm.

II. Thiết bị dạy học và học liệu

1. Giáo viên

Máy tính, máy chiếu hoặc bảng tương tác để trình chiếu tình huống và mô phỏng.
Học liệu số NeoEdu: Trang bài học Bài 6 (neoedu.vn/learn/6/natural_science/bai-6-do-khoi-luong) và mô phỏng 3D Cân điện tử GHĐ 500 g, ĐCNN 1 g, nút ON và TARE, cốc thuỷ tinh rỗng 80 g, muỗng đổ gạo, túi gạo 2 kg.
Phiếu học tập số 1 và Phiếu học tập số 2 in cho từng nhóm (hoặc chiếu lên màn hình).
Nếu có điều kiện: một cân thật (GHĐ 500 g, ĐCNN 1 g), một cốc rỗng và một ít gạo để minh hoạ trực quan.

2. Học sinh

Vở ghi, bút, bút chì.
Thiết bị có kết nối internet (điện thoại hoặc máy tính bảng) để truy cập học liệu số NeoEdu, nếu lớp có điều kiện; nếu không, quan sát trên màn hình của GV.
Phiếu học tập số 1 và Phiếu học tập số 2 (do GV phát).

III. Tiến trình dạy học

Hoạt động 1: Mở đầu · 5 phút

Con số 230 g trên cân nói điều gì?

a) Mục tiêu

Huy động kiến thức nền về cân và khối lượng; nhận ra con số trên cân không luôn là khối lượng cần tìm, từ đó xác định nhiệm vụ học tập.

b) Nội dung

HS quan sát tình huống: cốc rỗng khi cân chỉ 80 g; cốc chứa gạo khi cân chỉ 230 g. HS trả lời hai câu hỏi: (1) Con số 230 g là khối lượng của những gì? (2) Khối lượng gạo có bằng 230 g không? Vì sao?

c) Sản phẩm

HS nhận ra 230 g là khối lượng của cả cốc và gạo, khối lượng gạo nhỏ hơn 230 g vì còn có cốc. Từ đó xác định nhiệm vụ: tìm khối lượng gạo, phải loại bỏ khối lượng cốc và biểu diễn kết quả bằng kilogram.

d) Tổ chức thực hiện

Hoạt động của giáo viên

Hoạt động của học sinh

Giáo viên
Bước 1: Chuyển giao nhiệm vụ
GV chiếu hình minh hoạ cốc rỗng (80 g) và cốc chứa gạo (230 g), nêu hai câu hỏi và yêu cầu HS suy nghĩ 1 phút.
Học sinh
HS quan sát hình, suy nghĩ cá nhân và ghi nhanh câu trả lời ra nháp.
Giáo viên
Bước 2: Thực hiện nhiệm vụ
GV mời HS trao đổi nhanh với bạn cùng bàn, gợi ý: “Khi đặt cốc gạo lên cân, cân đang đo phần nào?”
Học sinh
HS thảo luận cặp đôi, thống nhất đáp án. Dự kiến: “230 g là cả cốc và gạo; gạo nhẹ hơn 230 g vì còn cốc.”
Giáo viên
Bước 3: Báo cáo, thảo luận
GV mời 2–3 cặp trình bày; ghi nhanh ý chính lên bảng.
Học sinh
Đại diện cặp trả lời. Dự kiến: “Gạo không nặng 230 g mà phải bớt đi 80 g của cốc.” HS khác bổ sung.
Giáo viên
Bước 4: Kết luận, nhận định
GV khẳng định: con số trên cân là khối lượng cả cốc và gạo; muốn có khối lượng gạo phải trừ khối lượng cốc. GV giới thiệu tên bài “Đo khối lượng” và mục tiêu tiết học.
Học sinh
HS ghi tên bài và nhiệm vụ học tập vào vở.

Hoạt động 2.1: Hình thành kiến thức mới · 10 phút

Khối lượng, cân và trừ bì

a) Mục tiêu

Nêu được khái niệm khối lượng và đơn vị SI; phân biệt được khối lượng, cân và trừ bì.

b) Nội dung

HS làm việc nhóm 4 với Phiếu học tập số 1: ghép ba khái niệm (Khối lượng, Cân, Trừ bì) với đặc điểm tương ứng, sau đó trả lời câu hỏi: (1) Khối lượng được đo bằng đơn vị nào? (2) Khi cân một cốc chứa gạo, cân cho biết khối lượng gì và không cho biết gì? (3) Vì sao phải có thao tác trừ bì?

c) Sản phẩm

Kết quả ghép: Khối lượng – lượng chất chứa trong vật, đơn vị SI là kilogram; Cân – dụng cụ đo khối lượng cần kiểm tra điểm không; Trừ bì – loại khối lượng vật chứa khỏi kết quả.
Kiến thức HS rút ra: Cân cho khối lượng của cả cốc và gạo, không cho khối lượng riêng của gạo; muốn có khối lượng gạo phải trừ bì (khối lượng cốc).

d) Tổ chức thực hiện

Hoạt động của giáo viên

Hoạt động của học sinh

Giáo viên
Bước 1: Chuyển giao nhiệm vụ
GV phát Phiếu học tập số 1, nêu luật chơi: mỗi nhóm có 3 phút để ghép và thống nhất câu trả lời.
Học sinh
HS nhận phiếu, đọc yêu cầu và chia vai thư kí, người trình bày.
Giáo viên
Bước 2: Thực hiện nhiệm vụ
GV đi quanh lớp, gợi ý nhóm còn lúng túng: “Khối lượng có phải là lực không? Cân dùng để đo đại lượng nào?”
Học sinh
Các nhóm thảo luận, ghép khái niệm và hoàn thành ba câu hỏi trong phiếu.
Giáo viên
Bước 3: Báo cáo, thảo luận
GV mời 2 nhóm trình bày kết quả ghép và câu trả lời; mời nhóm khác nhận xét.
Học sinh
Đại diện nhóm trình bày. Dự kiến: “Khối lượng đo bằng kilogram; cân cần kiểm tra điểm không trước khi dùng; cân cho khối lượng cả cốc và gạo nên phải trừ bì.”
Giáo viên
Bước 4: Kết luận, nhận định
GV chốt: khối lượng là lượng chất chứa trong vật, đơn vị SI là kilogram; cân là dụng cụ đo khối lượng; trừ bì là loại khối lượng vật chứa khỏi kết quả. Cân không cho khối lượng riêng.
Học sinh
HS ghi khái niệm và nhận xét vào vở; sửa đáp án nếu sai.

Hoạt động 2.2: Hình thành kiến thức mới · 10 phút

Cân đúng cách: kiểm tra điểm không và trừ bì

a) Mục tiêu

Quan sát mô phỏng cân điện tử để rút ra quy trình: kiểm tra điểm không, đặt cốc rỗng, trừ bì và đọc khối lượng gạo.

b) Nội dung

GV chiếu mô phỏng 3D trên trang bài học NeoEdu (Cân điện tử GHĐ 500 g, ĐCNN 1 g). HS thực hiện theo từng bước và trả lời: (1) Khi cân trống, số chỉ là bao nhiêu? (2) Đặt cốc rỗng, cân chỉ bao nhiêu? (3) Đổ gạo đến khi cân chỉ 230 g, con số này là khối lượng của gì? (4) Bấm TARE khi đã có cốc, cân chỉ bao nhiêu? Đổ gạo tiếp, cân chỉ bao nhiêu? (5) Tính $230 - 80$ và đổi sang kilogram.

c) Sản phẩm

Số chỉ cân: cân trống 0 g; đặt cốc rỗng 80 g; cả cốc và gạo 230 g; sau khi bấm TARE khi đã có cốc, màn hình về 0 g và khi đổ gạo chỉ 150 g.
Tính toán: $230 - 80 = 150\ \mathrm{g} = 0{,}150\ \mathrm{kg}$ .
Kết luận HS rút ra: phải trừ khối lượng cốc trước khi đổi đơn vị; bước kiểm tra điểm không phải làm trước khi cân.

d) Tổ chức thực hiện

Hoạt động của giáo viên

Hoạt động của học sinh

Giáo viên
Bước 1: Chuyển giao nhiệm vụ
GV mở mô phỏng trên máy chiếu, hướng dẫn HS quan sát màn hình cân và nêu 5 câu hỏi quan sát. Yêu cầu HS ghi số chỉ ở mỗi bước vào vở.
Học sinh
HS quan sát, ghi số chỉ và chuẩn bị trả lời theo từng bước thao tác.
Giáo viên
Bước 2: Thực hiện nhiệm vụ
GV thao tác trên mô phỏng từng bước (ON, cân trống, đặt cốc, đổ gạo, TARE, đổ tiếp gạo); dừng lại để HS dự đoán trước khi xem kết quả.
Học sinh
HS dự đoán, so sánh với số chỉ trên màn hình và tính $230 - 80$ .
Giáo viên
Bước 3: Báo cáo, thảo luận
GV mời 2–3 HS đọc kết quả từng bước và giải thích vì sao sau TARE màn hình về 0.
Học sinh
Đại diện HS trình bày. Dự kiến: “Cân trống phải chỉ 0 g; đặt cốc thì chỉ 80 g; khi đổ gạo đến 230 g thì đó là cả cốc và gạo; sau TARE màn hình về 0 nên khi đổ gạo chỉ 150 g.”
Giáo viên
Bước 4: Kết luận, nhận định
GV chốt quy trình cân đúng: kiểm tra điểm không → đặt cốc → bấm TARE → đổ gạo → đọc số chỉ; nhấn mạnh phải trừ cốc trước khi đổi đơn vị: $150\ \mathrm{g} = 0{,}150\ \mathrm{kg}$ .
Học sinh
HS ghi quy trình cân và kết quả $0{,}150\ \mathrm{kg}$ vào vở.

Hoạt động 3: Luyện tập · 12 phút

Luyện tập: phân biệt khái niệm và giải tình huống cốc gạo

a) Mục tiêu

Vận dụng được khái niệm khối lượng, cân và trừ bì để trả lời trắc nghiệm, ghép đôi và giải thích lỗi sai khi hiểu cân cho khối lượng riêng.

b) Nội dung

HS làm Phiếu học tập số 2 gồm các bài 1 đến 6 và bài 8. HS làm cá nhân 5 phút, sau đó đổi chéo đáp án với bạn cùng bàn để kiểm tra.

c) Sản phẩm

Đáp án và đánh giá:

Bài 1: A (khối lượng là lượng chất chứa trong vật, đơn vị SI là kilogram).
Bài 2: B (cân là dụng cụ đo khối lượng cần kiểm tra điểm không).
Bài 3: Khối lượng – lượng chất chứa trong vật, đơn vị SI là kilogram; Cân – dụng cụ đo khối lượng cần kiểm tra điểm không; Trừ bì – loại khối lượng vật chứa khỏi kết quả.
Bài 4: Sai, vì cân cho khối lượng cả cốc và gạo, không cho khối lượng riêng.
Bài 5: Trừ bì.
Bài 6: $230 - 80 = 150\ \mathrm{g} = 0{,}150\ \mathrm{kg}$ ; phải trừ cốc trước khi đổi đơn vị.
Bài 8: Lí do: cân cho khối lượng cả cốc và gạo, khối lượng riêng cần thêm thể tích và không được đo ở đây. Hệ quả: nếu không trừ bì sẽ ghi gạo nặng 230 g thay vì 150 g. Kết luận đúng: cân cốc chứa gạo cho khối lượng cả cốc và gạo; trừ khối lượng cốc để được khối lượng gạo, không gọi đó là khối lượng riêng.

d) Tổ chức thực hiện

Hoạt động của giáo viên

Hoạt động của học sinh

Giáo viên
Bước 1: Chuyển giao nhiệm vụ
GV phát Phiếu học tập số 2, yêu cầu HS làm cá nhân trong 5 phút, sau đó đổi chéo kiểm tra với bạn cùng bàn.
Học sinh
HS làm cá nhân, ghi đáp án vào phiếu.
Giáo viên
Bước 2: Thực hiện nhiệm vụ
GV quan sát, nhắc HS chú ý bài 8: “Hãy nói rõ lí do khoa học, không chỉ viết đúng hay sai.”
Học sinh
HS làm bài, đối chiếu đáp án với bạn; nêu lí do khi hai bạn khác đáp án.
Giáo viên
Bước 3: Báo cáo, thảo luận
GV mời 2 HS đọc đáp án bài 6 và bài 8; cả lớp biểu quyết đáp án bài 4.
Học sinh
HS trình bày. Dự kiến bài 6: “ $230 - 80 = 150\ \mathrm{g} = 0{,}150\ \mathrm{kg}$ .” Bài 4: “Sai vì cân không cho khối lượng riêng.”
Giáo viên
Bước 4: Kết luận, nhận định
GV nhận xét, chốt lỗi thường gặp: đọc số chỉ cân của cả cốc và gạo như khối lượng gạo; nhầm cân với khối lượng riêng.
Học sinh
HS sửa lỗi sai trong phiếu và ghi lại quan niệm đúng.

Hoạt động 4: Vận dụng · 8 phút

Chọn cân cho túi gạo 2 kg

a) Mục tiêu

Vận dụng kiến thức về giới hạn đo và cách cân đúng để giải quyết tình huống thực tế khi đo khối lượng túi gạo.

b) Nội dung

Nhóm 4 HS thảo luận tình huống: Một cân có GHĐ 500 g, ĐCNN 1 g. Có thể dùng cân này để đo trực tiếp túi gạo 2 kg không? Nếu không, nêu cách làm đúng và các điều kiện cần lưu ý khi cân.

c) Sản phẩm

Kết luận: Không được, vì túi gạo 2 kg vượt giới hạn đo 500 g; cân có thể bị quá tải, báo lỗi và có nguy cơ hỏng.
Cách làm đúng: chọn cân có giới hạn đo phù hợp với khối lượng túi gạo; đặt cân trên mặt phẳng chắc; kiểm tra điểm không trước khi cân; nếu đề yêu cầu cân trực tiếp thì không chia nhỏ túi gạo.
Kiến thức vận dụng: cân đúng cách gồm kiểm tra điểm không, dùng đúng giới hạn đo và đọc đúng số chỉ.

d) Tổ chức thực hiện

Hoạt động của giáo viên

Hoạt động của học sinh

Giáo viên
Bước 1: Chuyển giao nhiệm vụ
GV nêu tình huống túi gạo 2 kg và cân GHĐ 500 g; yêu cầu nhóm trả lời hai câu hỏi: có đo được không và vì sao; nêu cách làm đúng.
Học sinh
Nhóm nhận nhiệm vụ, phân công người đọc, người ghi, người trình bày.
Giáo viên
Bước 2: Thực hiện nhiệm vụ
GV gợi ý: “So sánh khối lượng túi gạo với giới hạn đo của cân.”
Học sinh
Nhóm thảo luận, thống nhất kết luận và các điều kiện cần lưu ý khi cân.
Giáo viên
Bước 3: Báo cáo, thảo luận
GV mời 1–2 nhóm trình bày; yêu cầu nhóm khác nhận xét về tính đầy đủ của điều kiện.
Học sinh
Đại diện nhóm trình bày. Dự kiến: “Không đo được vì 2 kg lớn hơn 500 g, cân có thể hỏng; cần chọn cân có GHĐ phù hợp, kiểm tra điểm không và đặt cân trên mặt phẳng chắc.”
Giáo viên
Bước 4: Kết luận, nhận định
GV chốt: muốn cân đúng phải chọn cân có giới hạn đo lớn hơn hoặc bằng khối lượng vật, kiểm tra điểm không và trừ bì khi có vật chứa; khép lại bài học.
Học sinh
HS ghi kết luận và hoàn thiện câu trả lời vào vở.

Phiếu học tập

Phiếu học tập số 1

Nhiệm vụ: Ghép mỗi khái niệm ở cột A với đặc điểm tương ứng ở cột B.

Cột A: Khối lượng; Cân; Trừ bì.
Cột B: (a) dụng cụ đo khối lượng cần kiểm tra điểm không; (b) loại khối lượng vật chứa khỏi kết quả; (c) lượng chất chứa trong vật, đơn vị SI là kilogram.
Câu hỏi:

Khối lượng được đo bằng đơn vị nào trong hệ SI?
Khi cân một cốc chứa gạo, cân cho biết khối lượng gì? Cân có cho biết khối lượng riêng của gạo không?
Vì sao phải thực hiện trừ bì khi muốn biết khối lượng gạo?

Phiếu học tập số 2

Bài 1. Trong bài này, khối lượng có đặc điểm nào?
A. lượng chất chứa trong vật, đơn vị SI là kilogram; B. lực hút của Trái Đất đo bằng newton; C. thể tích phần nước dâng lên.
Bài 2. Trong bài này, cân có đặc điểm nào?
A. dụng cụ chỉ đo nhiệt độ; B. dụng cụ đo khối lượng cần kiểm tra điểm không; C. dụng cụ chỉ đo độ dài.
Bài 3. Ghép khái niệm với đặc điểm tương ứng: Khối lượng; Cân; Trừ bì (với các đặc điểm đã nêu trong Phiếu số 1).
Bài 4. Cân cốc chứa gạo cho ngay khối lượng riêng của gạo. Nhận định này Đúng hay Sai?
Bài 5. Chọn thuật ngữ phù hợp: “loại khối lượng vật chứa khỏi kết quả” mô tả ............. (Khối lượng / Cân / Trừ bì).
Bài 6. Cốc rỗng 80 g, cốc và gạo 230 g. Khối lượng gạo bằng bao nhiêu kilogram? Giải thích vì sao phải trừ cốc trước khi đổi đơn vị.
Bài 8. Một bạn khẳng định: “Cân cốc chứa gạo cho ngay khối lượng riêng của gạo.” Hãy bác bỏ bằng một lí do khoa học, chỉ ra một hệ quả của cách hiểu sai và viết lại kết luận đúng.

Hướng dẫn về nhà

Ôn lại khái niệm khối lượng, cân và trừ bì; viết lại quy trình cân đúng gồm các bước kiểm tra điểm không, trừ bì và đọc số chỉ.
Giải bài toán: Cốc rỗng 95 g, cốc chứa đường 320 g. Tính khối lượng đường theo kilogram, trình bày rõ bước trừ bì và bước đổi đơn vị.
Nếu có cân trong nhà, thực hành cân một cốc rỗng và cốc chứa nước hoặc đồ khô (có sự hướng dẫn của người lớn); ghi lại số chỉ và khối lượng vật đã trừ bì. Nếu không có cân, hãy mô tả cách chọn cân phù hợp cho một túi gạo 2 kg.

Giáo án do NeoEdu soạn với sự hỗ trợ của AI, dựa trên nội dung bài học trên Học liệu. Thầy cô nên đọc lại và điều chỉnh cho phù hợp với học sinh của mình; bản Word để sửa trực tiếp.