Giáo án Bài 5. Đo chiều dài

Tạo tình huống có vấn đề: HS nhận ra vật không đặt ở vạch 0 vẫn đo được và cần biết cách đọc đúng.

GV đặt một chiếc bút chì lên thước sao cho đầu bút ở vạch 2,0 cm và đầu kia ở vạch 8,7 cm. HS trả lời câu hỏi: “Chiều dài của bút chì là bao nhiêu? Có phải đọc 8,7 cm không?”. GV mở mô phỏng Bút chì dài 6,7 cm đặt từ vạch 2,0 cm trên NeoEdu để HS quan sát.

HS nêu được nhận định ban đầu và nhận ra rằng chiều dài không phải là số ở vạch cuối nếu vật không bắt đầu từ vạch 0; nêu được câu hỏi cần giải quyết trong bài: giới hạn đo, độ chia nhỏ nhất và cách đọc là gì?

Nêu được giới hạn đo là giá trị lớn nhất ghi trên thước; độ chia nhỏ nhất là hiệu hai giá trị ở hai vạch chia liên tiếp; phân biệt hai khái niệm này.

HS làm việc theo nhóm 4 bằng kĩ thuật khăn trải bàn: quan sát thước kẻ 20 cm, xác định số lớn nhất ghi trên thước và khoảng cách giữa hai vạch chia liên tiếp. Nhóm hoàn thành Phiếu học tập số 1. Đồng thời GV yêu cầu HS kiểm tra trên mô phỏng Thước kẻ 20 cm, ĐCNN 1 mm trên NeoEdu.

Giới hạn đo của thước là 20 cm (giá trị lớn nhất ghi trên thước). Độ chia nhỏ nhất là 1 mm, tức hiệu của hai vạch chia liên tiếp: $1{,}0$ cm $- 0{,}9$ cm, hoặc $2$ mm $- 1$ mm, bằng 1 mm = 0,1 cm. HS rút ra: giới hạn đo cho biết thước đo được tối đa bao nhiêu; độ chia nhỏ nhất cho biết thước đo chính xác đến đâu.

Nêu được cách đọc: mắt vuông góc với thước tại đầu kia của vật; giải thích được vì sao vẫn đo được chiều dài khi vật không ở vạch 0 bằng cách lấy hiệu hai số đọc.

Nhóm cặp đôi: một bạn đặt bút chì từ vạch 2,0 cm, bạn kia đọc số ở đầu bút và tính chiều dài. Sau đó hai bạn đổi vai. HS quan sát mô phỏng Thước ngắm hình cung và trả lời: “Nếu mắt nghiêng 35° thì tia nhìn qua đầu bút rơi vào vạch nào? Đọc sai bao nhiêu?”. HS hoàn thành Phiếu học tập số 2.

Chiều dài bút: $8{,}7 - 2{,}0 = 6{,}7$ cm. Không đọc 8,7 cm vì đầu vật không ở vạch 0. Khi mắt nghiêng 35°, tia nhìn qua đầu bút rơi vào vạch 8,9 cm, khi đó đọc sai thành $8{,}9 - 2{,}0 = 6{,}9$ cm. Kết luận: cách đọc đúng là mắt vuông góc với thước tại đầu kia của vật; vật không cần đặt ở vạch 0, chỉ cần đọc hai đầu vật rồi lấy hiệu, ghi kèm đơn vị.

Vận dụng được ba khái niệm và cách tính chiều dài để làm bài tập trắc nghiệm, ghép đôi và giải thích ngắn.

HS làm việc cá nhân rồi đối chiếu theo cặp các câu sau: (1) Trong bài này, giới hạn đo có đặc điểm nào? A. khoảng cách giữa hai vạch liên tiếp; B. chiều dài của vật cần đo; C. giá trị lớn nhất ghi trên thước. (2) Độ chia nhỏ nhất có đặc điểm nào? A. hiệu hai giá trị ở hai vạch chia liên tiếp; B. số lớn nhất trên thước; C. sai số luôn bằng không. (3) Ghép: Giới hạn đo, Độ chia nhỏ nhất, Cách đọc với các đặc điểm tương ứng. (4) Đúng hay sai: “Vật không đặt ở vạch 0 thì không thể đo chiều dài.” (5) “Mắt vuông góc với thước tại đầu kia của vật” mô tả điều gì? (6) Vật đặt từ vạch 2,0 cm đến 8,7 cm trên thước. Chiều dài bao nhiêu?

Đáp án: (1) C; (2) A; (3) Giới hạn đo – giá trị lớn nhất ghi trên thước; Độ chia nhỏ nhất – hiệu hai giá trị ở hai vạch chia liên tiếp; Cách đọc – mắt vuông góc với thước tại đầu kia của vật; (4) Sai, vì vẫn đo được bằng hiệu số đọc hai đầu; (5) Cách đọc; (6) $8{,}7 - 2{,}0 = 6{,}7$ cm. Không đọc 8,7 cm vì đầu vật không ở vạch 0.

Vận dụng được cách đọc đúng và các biện pháp hạn chế sai lệch để đo đường kính thân bút; đề xuất cách làm và đánh giá kết quả.

Mỗi nhóm đo đường kính thân bút bằng thước mm: đặt bút sát thước, xác định hai mép đối diện qua tâm, nhìn vuông góc và đo ít nhất 3 lần ở các hướng khác nhau. Nhóm ghi kết quả, tính giá trị trung bình và trả lời câu hỏi: “Muốn đo đường kính thân bút bằng thước mm, nên làm sao để hạn chế sai lệch?”. Có thể giao tiếp tục về nhà với một vật khác (cọc bút, cây thước nhựa).

Nhóm nêu được: đặt bút sát thước; xác định hai mép đối diện qua tâm; nhìn vuông góc; đo vài lần ở các hướng và ghi các kết quả; không bóp méo bút. Kết quả đo là hiệu số đọc hai mép, ghi đúng đơn vị (ví dụ 8,0 mm hoặc 0,80 cm, tùy số đo thực tế của nhóm). HS rút ra: muốn đo chính xác, cần đọc đúng tư thế và đo lặp lại.