Giáo án Bài 1. Thông tin và dữ liệu

Gợi nhớ kinh nghiệm thực tế của HS về các thông báo hằng ngày và nhận ra rằng không phải mọi thứ nhìn thấy đều cho ta biết thông tin ngay.

GV chiếu biển “Cầu đang sửa” và dòng chữ “Thư viện mở 8:00”. HS trả lời hai câu hỏi: (1) Trên biển hoặc dòng chữ có những gì? (2) Sau khi đọc, em biết thêm điều gì về thế giới xung quanh?

Nhiệm vụ học tập được xác định: HS nêu được “Trên biển có dòng chữ và kí hiệu; em biết thêm là cầu đang bị sửa và thư viện mở lúc 8 giờ”. Từ đó, GV dẫn dắt vào hai câu hỏi trọng tâm: Thông tin là gì? Dữ liệu là gì? Khác nhau thế nào?

HS nêu được khái niệm thông tin qua các tình huống cụ thể, hiểu rằng thông tin là điều người nhận biết thêm sau khi tiếp nhận dữ liệu.

HS làm việc cá nhân rồi cặp đôi với ba tình huống: (a) Bản tin “Chiều nay trời mưa to”; (b) Tin nhắn “Mình đến muộn 10 phút”; (c) Bảng thông báo “Ngày 15 có kiểm tra”. Câu hỏi: Sau khi đọc, em biết thêm điều gì về thế giới hoặc về chính mình? Điều đó có giúp em làm được việc gì không?

Kết quả HS ghi vào vở: (a) Thông tin: chiều nay trời mưa, cần mang áo mưa. (b) Thông tin: bạn sẽ đến muộn khoảng 10 phút, không cần chờ đúng giờ. (c) Thông tin: có kiểm tra vào ngày 15, cần ôn bài trước. Kết luận được ghi nhớ: Thông tin là điều ta biết thêm về thế giới hoặc chính mình.

HS nhận biết dữ liệu là cách biểu diễn thông tin bằng chữ, số, hình ảnh, âm thanh, và cùng một thông tin có thể biểu diễn bằng nhiều dạng dữ liệu khác nhau.

Cặp đôi thực hiện hai nhiệm vụ: (1) Với thông báo “họp lúc 9 giờ”, viết hai cách biểu diễn khác nhau (ví dụ chữ “9:00”, câu nói âm thanh “chín giờ”, hình đồng hồ chỉ 9 giờ). (2) Quan sát đèn tín hiệu đang đỏ và trả lời: Dữ liệu là gì? Thông tin người đi bộ rút ra là gì? Câu hỏi thêm: Vì sao cùng một dữ liệu “28 °C” có thể cho người này thông tin là trời nóng, người khác không?

Dữ liệu là cách biểu diễn thông tin bằng chữ, số, hình ảnh, âm thanh. Ví dụ đúng: “9:00” (chữ và số), bản ghi âm “chín giờ” (âm thanh), hình đồng hồ chỉ 9 giờ (hình ảnh). Đèn đỏ là dữ liệu; người đi bộ hiểu là chưa được sang đường. Cùng dữ liệu 28 °C, người đang mặc áo ấm và người đang chạy thể dục rút ra thông tin khác nhau, vì hoàn cảnh khác nhau.

HS phân biệt được vật mang tin (phương tiện lưu giữ hoặc truyền dữ liệu), dữ liệu và điều người đọc biết được, tránh gọi mọi thứ là thông tin.

Nhóm 4 HS thực hiện kĩ thuật khăn trải bàn với Phiếu học tập số 1. Mỗi nhóm điền bảng ba cột Vật mang tin – Dữ liệu – Điều biết được cho ví dụ tờ giấy ghi “Thư viện mở 8:00”. Sau đó nhóm lấy thêm một ví dụ khác (biển báo “Cầu đang sửa”) để điền.

Kết quả đúng của ví dụ thư viện: Vật mang tin là tờ giấy ghi dòng chữ; Dữ liệu là dãy chữ và số “Thư viện mở 8:00”; Điều biết được là thư viện mở cửa lúc 8 giờ. Kết quả ví dụ biển báo: Vật mang tin là tấm biển; Dữ liệu là dòng chữ “Cầu đang sửa”; Điều biết được là cầu đang sửa, nên đi đường khác.

HS củng cố khả năng nhận diện vật mang tin, dữ liệu, thông tin và biết kiểm tra điều kiện áp dụng (thời gian, lịch, hoàn cảnh).

GV đọc lần lượt các câu hỏi 1 đến 5. HS giơ thẻ đáp án hoặc thẻ Đúng/Sai. Đề: (1) Trong biển báo ghi “Cầu đang sửa”, đâu là vật mang tin? A. Tấm biển; B. Ý định tránh cầu; C. Việc cầu hỏng; D. Quyết định đi đường khác. (2) Dữ liệu nào trực tiếp biểu diễn giờ mở cửa? A. 8:00; B. Tờ giấy; C. Cánh cửa; D. Người đọc. (3) Một bản ghi âm có thể chứa dữ liệu. (Đúng/Sai) (4) Đọc “mở 8:00” là đủ để kết luận thư viện mở mọi ngày. (Đúng/Sai) (5) Ghép đúng vai trò: thẻ giấy ghi 28 °C; dãy kí hiệu 28 °C; nhận biết trời nóng.

Đáp án: (1) A – Tấm biển chứa dòng chữ; quyết định của người đi là kết quả xử lí thông tin. (2) A – 8:00 là kí hiệu thời gian được ghi; giấy là vật mang tin. (3) Đúng – âm thanh cũng là một dạng biểu diễn dữ liệu. (4) Sai – cần biết lịch áp dụng; dòng chữ không cho biết tất cả các ngày. (5) Thẻ giấy ghi 28 °C là vật mang tin; dãy kí hiệu 28 °C là dữ liệu; nhận biết trời nóng là thông tin người đọc rút ra.

HS vận dụng được khái niệm dữ liệu và thông tin để viết lại thông báo theo nhiều cách và bổ sung dữ liệu còn thiếu để người đọc sử dụng được.

Cặp đôi làm ba bài: (6) Đèn tín hiệu đang đỏ; phân biệt dữ liệu và thông tin đối với người đi bộ. (7) Viết hai cách biểu diễn thông báo “họp lúc 9 giờ” mà không đổi ý nghĩa. (8) Lịch trực chỉ ghi tên “An”; nêu hai dữ liệu cần bổ sung để sử dụng được.

Bài 6: Dữ liệu là ánh sáng màu đỏ; thông tin là hiện chưa được sang đường theo tín hiệu này (đạt 1 điểm, mỗi ý 0,5). Bài 7: hai dạng biểu diễn khác nhau (mỗi dạng 0,4), giữ đúng 9 giờ (0,2); ví dụ “Họp 9:00” và bản ghi âm “Cuộc họp bắt đầu lúc chín giờ”. Bài 8: bổ sung ngày trực (0,4) và nhiệm vụ hoặc ca trực (0,4); giải thích tránh hiểu sai (0,2), ví dụ thêm mã nhóm nếu có nhiều bạn trùng tên, không ghi địa chỉ nhà.

HS vận dụng ba khái niệm vào một tình huống thực tế của lớp, tự đánh giá sản phẩm và kiểm tra điều kiện áp dụng trước khi chia sẻ.

Mỗi nhóm thiết kế một thông báo nhỏ trong lớp (ví dụ: lịch trực lớp tuần này hoặc giờ mở cửa phòng đọc). Thông báo phải có đủ dữ liệu để người đọc biết ai, khi nào, làm gì. Sau đó cả nhóm tự kiểm tra theo ba câu: Có ghi ngày áp dụng không? Có tránh ghi thông tin cá nhân nhạy cảm không? Người đọc khác có hiểu đúng không? Về nhà: HS viết ba cột Vật mang tin – Dữ liệu – Điều biết được cho một thông báo ở trường hoặc khu phố.

Sản phẩm là một thông báo có ít nhất ba dữ liệu (ngày, giờ, nhiệm vụ), kèm bảng ba cột Vật mang tin – Dữ liệu – Điều biết được. Ví dụ: Vật mang tin là tờ thông báo dán ở cửa lớp; Dữ liệu là “Thứ Hai: 4 bạn trực, phòng 6A1”; Điều biết được là thứ Hai ai trực và trực việc gì. Tiêu chí tự đánh giá: đủ ngày áp dụng, không ghi số điện thoại hay địa chỉ nhà, người đọc không cần hỏi thêm.