Giáo án Bài 8. Học thuyết di truyền của Mendel

Dự đoán được tỉ lệ kiểu gene và kiểu hình đời con của phép lai Aa × Aa; nêu được vấn đề: vì sao kết quả thực tế có thể không đúng tỉ lệ lí thuyết.

HS trả lời câu hỏi của GV: Cho cây Aa (trội hoàn toàn) lai với cây Aa. Đời con có những kiểu gene nào, tỉ lệ bao nhiêu? Tỉ lệ kiểu hình là bao nhiêu? Nếu lấy 4 cây con, có chắc chắn đúng 3 cây trội và 1 cây lặn không? Vì sao?

Dự kiến HS ghi được: đời con có AA, Aa, aa với tỉ lệ 1 : 2 : 1; kiểu hình trội : lặn = 3 : 1. Với 4 cây con, kết quả không bắt buộc đúng 3 : 1 vì mỗi lần thụ tinh là một phép kết hợp ngẫu nhiên theo xác suất. HS nhận ra cần học cơ sở của quy luật phân li.

Nêu được nội dung quy luật phân li; giải thích được cơ sở của tỉ lệ 1 : 2 : 1 và 3 : 1; giải thích được lai phân tích.

Cặp đôi hoàn thành Phiếu học tập số 1: (1) Viết giả định trước sơ đồ lai Aa × Aa; (2) Lập sơ đồ lai, liệt kê giao tử, tính xác suất từng kiểu gene và kiểu hình; (3) Kiểm tra tổng xác suất bằng 1; (4) Nêu nội dung quy luật phân li; (5) Phép lai Aa × aa gọi là gì, mục đích là gì, tỉ lệ kiểu hình đời con là bao nhiêu?

Giả định: tính trạng trội hoàn toàn, không có chọn lọc, giao tử A và a có khả năng kết hợp ngang nhau. Giao tử: cây Aa cho $\dfrac{1}{2}$ A và $\dfrac{1}{2}$ a. Sơ đồ: $\dfrac{1}{4}$ AA, $\dfrac{1}{2}$ Aa, $\dfrac{1}{4}$ aa, tức 1 AA : 2 Aa : 1 aa; kiểu hình 3 trội : 1 lặn. Tổng xác suất $\dfrac{1}{4}+\dfrac{1}{2}+\dfrac{1}{4}=1$. Quy luật phân li: hai allele của một locus phân vào giao tử, mỗi giao tử nhận một allele. Lai phân tích Aa × aa: đời con 1 Aa : 1 aa, tỉ lệ kiểu hình 1 trội : 1 lặn; nếu đời con đều trội thì cá thể cần xét là AA.

Nêu được nội dung quy luật phân li độc lập; vận dụng được phép nhân xác suất để tính tỉ lệ kiểu gene ở hai locus; nêu điều kiện không được tự dùng tỉ lệ 9 : 3 : 3 : 1.

Cặp đôi làm Phiếu học tập số 2 và sử dụng bài tập tương tác trên trang NeoEdu. Xét phép lai AaBb × aabb, hai locus phân li độc lập, trội hoàn toàn. (1) Liệt kê giao tử của AaBb; (2) Tính xác suất giao tử ab; (3) Tính xác suất đời con aabb; (4) Nêu điều kiện để dùng phép nhân xác suất; (5) Nêu các trường hợp không được tự dùng tỉ lệ 9 : 3 : 3 : 1.

Giao tử của AaBb: AB, Ab, aB, ab, mỗi loại $\dfrac{1}{4}$. Xác suất giao tử ab là $\dfrac{1}{4}$; cơ thể aabb chỉ cho giao tử ab nên xác suất đời con aabb là $\dfrac{1}{4}$. Các kiểu gene đời con: AaBb, Aabb, aaBb, aabb, mỗi kiểu $\dfrac{1}{4}$ nếu không chọn lọc. Điều kiện: các cặp allele nằm trên các cặp NST khác nhau và phân li độc lập trong mô hình. Không dùng 9 : 3 : 3 : 1 khi các locus liên kết gene, có tương tác gene hoặc có chọn lọc chưa được loại trừ.

Vận dụng được quy luật phân li, lai phân tích và phân li độc lập để trả lời trắc nghiệm và giải bài tập tính xác suất; phân biệt được kết luận đúng và sai.

HS làm cá nhân 8 câu trên bảng phụ, sau đó đổi chéo phiếu với bạn bên cạnh để kiểm tra theo đáp án GV cung cấp.
Câu 1: Phân li được hiểu đúng như thế nào? A. hai allele luôn cùng đi vào một giao tử; B. hai allele phân vào giao tử, mỗi giao tử nhận một allele ở locus; C. mỗi giao tử nhận cả hai NST tương đồng.
Câu 2: Lai phân tích được hiểu đúng như thế nào? A. lai cá thể cần xét với đồng hợp trội; B. lai hai cá thể dị hợp cùng kiểu gene; C. lai cá thể cần xét với cá thể đồng hợp lặn tương ứng.
Câu 3: Ghép thuật ngữ với nội dung: Phân li, Lai phân tích, Phân li độc lập với các nội dung tương ứng trong bài.
Câu 4: Tỉ lệ 3 : 1 từ Aa × Aa là xác suất lí thuyết, không bắt mỗi nhóm bốn con phải đúng ba trội. Đúng hay sai?
Câu 5: AaBb tự thụ, hai locus độc lập, không chọn lọc. Xác suất aabb? A. $\dfrac{1}{4}$; B. $\dfrac{9}{16}$; C. $\dfrac{1}{16}$.
Câu 6: AaBb × aabb, hai locus độc lập, trội hoàn toàn. Tỉ lệ aabb?
Câu 7: Aa × Aa, trội hoàn toàn, không chọn lọc. Xác suất AA tính theo phần trăm?

Đáp án: Câu 1: B. Câu 2: C. Câu 3: Phân li – hai allele phân vào giao tử, mỗi giao tử nhận một allele ở locus; Lai phân tích – lai cá thể cần xét với cá thể đồng hợp lặn tương ứng; Phân li độc lập – các cặp allele ở những cặp NST khác nhau phân li độc lập trong mô hình. Câu 4: Đúng; mỗi lần thụ tinh là một phép kết hợp theo xác suất, mẫu nhỏ có thể lệch tỉ lệ. Câu 5: C; P(aa) = $\dfrac{1}{4}$, P(bb) = $\dfrac{1}{4}$, độc lập nên $\dfrac{1}{4}\times\dfrac{1}{4}=\dfrac{1}{16}$. Câu 6: $\dfrac{1}{4}$; giao tử ab của AaBb là $\dfrac{1}{4}$, aabb cho ab với xác suất 1. Câu 7: 25% ($\dfrac{1}{2}\times\dfrac{1}{2}=\dfrac{1}{4}$).

Vận dụng được kiến thức để đánh giá một kết luận dựa trên số liệu mẫu nhỏ; nêu được giới hạn của kết luận và đề xuất cách thu thập số liệu thích hợp hơn.

Tình huống: Một nhóm HS lai hai cây Aa với nhau và thu được 10 cây con, trong đó 7 cây trội và 3 cây lặn. Bạn A kết luận: "Kết quả 7 trội : 3 lặn cho thấy tỉ lệ 3 : 1 không đúng." Nhóm thảo luận: (1) Kết luận của bạn A có đúng không? (2) Cần giả định gì trước khi so sánh? (3) Cần thu thập thêm dữ liệu gì? (4) Vì sao không nên dùng kết quả này để tư vấn nguy cơ di truyền cho một gia đình cụ thể?

Kết luận của bạn A chưa đúng vì 10 cá thể là mẫu nhỏ, chênh lệch nhỏ có thể do ngẫu nhiên; không thể bác bỏ tỉ lệ 3 : 1 chỉ từ mẫu này. Giả định cần nêu: tính trạng trội hoàn toàn, không chọn lọc, giao tử có khả năng kết hợp ngang nhau. Cần cỡ mẫu lớn hơn và phép đánh giá thống kê thích hợp. Bài toán mô hình chỉ có giá trị giáo dục, không dùng để tư vấn nguy cơ cá nhân. Kết luận cuối cùng: tỉ lệ lí thuyết là xác suất, không bảo đảm mọi mẫu đúng số nguyên.