Giáo án Bài 30. Diễn thế

Huy động hiểu biết sẵn có của HS về sự thay đổi của quần xã theo thời gian, từ đó xác định vấn đề cần tìm hiểu của bài.

HS quan sát ba trạng thái đất: (1) bãi đá mới lộ sau lở đất, chưa có lớp đất; (2) ruộng bỏ hoang một thời gian, còn đất và hạt; (3) rừng vừa bị cháy, còn gốc rễ. Trả lời câu hỏi: Theo thời gian, ở mỗi nơi, sinh vật sẽ thay đổi như thế nào? Nơi nào còn sẵn đất và hạt giống? Nơi nào phải bắt đầu từ đầu?

HS dự đoán được xu hướng thay đổi của quần xã ở từng nơi: quần xã thay đổi dần theo thời gian, nơi còn đất và hạt/gốc rễ sẽ phục hồi nhanh hơn nơi chưa có đất. GV dẫn dắt vào khái niệm diễn thế.

HS nêu được khái niệm diễn thế và giải thích được cơ chế quần xã – môi trường tác động qua lại làm thành phần loài thay đổi theo giai đoạn.

HS làm việc nhóm 4 người, đọc mục Bản chất và cơ chế trong sách hoặc trang bài học NeoEdu, sau đó trả lời: (1) Vì sao nói diễn thế là biến đổi 'có hướng' và 'gắn điều kiện'? (2) Vẽ sơ đồ vòng tác động: quần xã → làm đổi môi trường → môi trường tác động ngược → thành phần loài thay đổi. (3) Vì sao không phải mọi hệ đều đi đến một đỉnh cực cố định? Nguyên nhân của diễn thế có thể là gì?

Khái niệm: Diễn thế là biến đổi có hướng của quần xã theo thời gian gắn với điều kiện.
Sơ đồ: quần xã làm thay đổi môi trường (ví dụ: lớp mùn, độ ẩm, độ che bóng) → môi trường mới tác động ngược làm thay đổi thành phần loài → quần xã mới ở giai đoạn sau.
Kết luận: Không phải mọi hệ đi đến một đỉnh cực cố định, vì khí hậu, nhiễu động và lịch sử có thể làm quỹ đạo khác đi. Nguyên nhân có thể tự sinh (do chính quần xã) hoặc ngoại sinh (do yếu tố bên ngoài). Không nên coi mọi thay đổi là suy thoái hoặc luôn tiến bộ.

HS phân biệt được diễn thế nguyên sinh và diễn thế thứ sinh qua điểm xuất phát và điều kiện nền đất.

HS hoạt động cặp đôi, hoàn thành Phiếu học tập số 1. Nhiệm vụ: so sánh hai kiểu diễn thế theo các tiêu chí: điểm khởi đầu, điều kiện nền, ví dụ minh họa; sau đó xét ba trạng thái đất ở hoạt động khởi động và xếp kiểu diễn thế.

Nguyên sinh: diễn thế khởi đầu ở nền chưa có quần xã và đất phát triển phù hợp.
Thứ sinh: diễn thế sau nhiễu động nơi còn nền đất hoặc di sản sinh học (đất, hạt, gốc rễ còn lại).
Xếp loại: bãi đá mới lộ chưa có đất là nguyên sinh; ruộng bỏ hoang còn đất và hạt là thứ sinh; rừng vừa cháy còn gốc rễ là thứ sinh.
Quan niệm sai cần sửa: 'Diễn thế thứ sinh luôn bắt đầu trên nền hoàn toàn chưa có đất và sinh vật' là sai, vì thứ sinh xuất phát từ nền còn đất hoặc di sản sinh học.

HS củng cố khái niệm diễn thế, nguyên sinh, thứ sinh qua các câu hỏi trắc nghiệm và ghép nội dung.

Đề bài:

1. Diễn thế được hiểu đúng như thế nào? A. mọi biến đổi kích thước một cá thể; B. biến đổi có hướng của quần xã theo thời gian gắn điều kiện; C. mọi dao động ngày–đêm không đổi quần xã.
2. Nguyên sinh được hiểu đúng như thế nào? A. khởi đầu trên đất còn hạt sau nhiễu động; B. khởi đầu bằng tái sinh từ gốc cây sau cháy; C. diễn thế khởi đầu ở nền chưa có quần xã và đất phát triển phù hợp.
3. Ghép thuật ngữ với nội dung phù hợp: Diễn thế; Nguyên sinh; Thứ sinh.
4. Diễn thế thứ sinh thường khởi đầu sau nhiễu động nơi còn đất hoặc di sản sinh học. Đúng hay sai?
5. Cỏ mọc lại ở đất ruộng bỏ hoang còn lớp đất và hạt. Đây là? A. Diễn thế thứ sinh; B. Nguyên sinh trên nền chưa có đất; C. Chỉ biến đổi một cá thể.

Đáp án:

1. B (biến đổi có hướng của quần xã theo thời gian gắn điều kiện).
2. C (diễn thế khởi đầu ở nền chưa có quần xã và đất phát triển phù hợp).
3. Diễn thế – biến đổi có hướng của quần xã theo thời gian gắn điều kiện; Nguyên sinh – diễn thế khởi đầu ở nền chưa có quần xã và đất phát triển phù hợp; Thứ sinh – diễn thế sau nhiễu động nơi còn nền đất/di sản sinh học.
4. Đúng. Đất và hạt/gốc còn lại khác với khởi đầu nguyên sinh trên nền chưa có quần xã phát triển.
5. A. Di sản đất và hạt còn lại là căn cứ điển hình để nhận ra diễn thế thứ sinh.

HS vận dụng kiến thức để xếp kiểu diễn thế cho tình huống cụ thể, nêu được hạn chế của việc trồng một loài và tính được sự thay đổi tỉ lệ che phủ.

HS làm việc theo cặp, hoàn thành Phiếu học tập số 2 gồm ba bài:
(1) Đất nương bỏ hóa còn đất và hạt giống, dần có cỏ, cây bụi, cây gỗ. Xếp kiểu diễn thế và nêu căn cứ, giới hạn kết luận.
(2) Vì sao trồng thật dày một loài cây chưa bảo đảm phục hồi quần xã? Nêu hai hạn chế và một giải pháp, cách theo dõi.
(3) Mô hình tỷ lệ che phủ tăng từ 20% lên 65%. Tăng bao nhiêu điểm phần trăm?

Bài 1: Thứ sinh vì còn nền đất và hạt giống. Chuỗi cỏ – cây bụi – cây gỗ chỉ là mô hình có thể đổi do lửa, chăn thả hoặc khí hậu; không khẳng định tất cả sẽ thành cùng một rừng. Thang điểm gợi ý: thứ sinh 0,4; căn cứ 0,3; giới hạn 0,3.
Bài 2: Có thể thiếu đa dạng loài, thiếu chức năng của đất và nguồn loài khác; trồng dày gây cạnh tranh về nước và dinh dưỡng. Cần xác định mục tiêu, dùng loài bản địa phù hợp, theo dõi lâu dài. Thang điểm gợi ý: hai hạn chế 0,5; giải pháp 0,3; theo dõi 0,2.
Bài 3: 65 − 20 = 45, tăng 45 điểm phần trăm.

HS vận dụng kiến thức để nhận biết và theo dõi diễn thế ở địa phương, ghi chép đúng bằng chứng và nêu giới hạn của kết luận.

Nhiệm vụ về nhà: Chọn một nơi đang thay đổi ở địa phương (ví dụ: đất ruộng bỏ hoang, bờ ao, khu đất sau lở). Chụp hoặc vẽ tình trạng thực vật tại hai thời điểm cách nhau ít nhất một tháng. Ghi lại ngày, vị trí, cường độ nhiễu (cháy, chăn thả, ngập lụt…) và điều kiện đất, nước. Trả lời: nơi đó thuộc kiểu diễn thế nào? Thay đổi quan sát được có chứng minh duy nhất một nguyên nhân không? Muốn phục hồi cần xem xét những yếu tố nào?

Bảng ghi chép gồm: ngày, vị trí, nhiễu động, điều kiện đất và nước, mô tả thực vật ở hai thời điểm.
Kết luận mẫu: Đây là diễn thế thứ sinh vì còn nền đất và hạt. Quan sát thay đổi không tự chứng minh một nguyên nhân duy nhất, cần xét thêm khí hậu, nhiễu động và lịch sử. Muốn phục hồi cần xem nguồn giống, đất, loài ngoại lai và mục tiêu bảo tồn.