Giáo án Bài 27. Thực hành: Tìm hiểu một số đặc trưng cơ bản của quần xã trong tự nhiên

HS nhận ra vì sao các số liệu khảo sát chỉ so sánh được khi cùng diện tích, thời gian và cách ghi, từ đó xác định nhiệm vụ của bài thực hành.

GV nêu tình huống: nhóm 1 khảo sát tuyến 10 m trong 15 phút và đếm được 6 cá thể cỏ; nhóm 2 khảo sát tuyến 20 m trong 30 phút và đếm được 12 cá thể cỏ. Câu hỏi: Có thể kết luận nhóm 2 có mật độ cỏ cao hơn nhóm 1 không? Vì sao? Nếu muốn so sánh công bằng cần thống nhất những điều kiện nào?

HS trả lời: không thể kết luận vội vì hai tuyến khác chiều dài và thời gian khảo sát khác nhau. Cần thống nhất cùng diện tích hoặc cùng chiều dài tuyến, cùng thời gian khảo sát và cùng cách ghi số liệu. Từ đó HS xác định nhiệm vụ: khảo sát một tuyến được phép và rút ra các đặc trưng cơ bản của quần xã.

HS nêu được cách lập danh sách loài và cách chuẩn hóa khảo sát để số liệu so sánh được.

HS làm việc nhóm 4 người với Phiếu học tập số 1. Nhóm đọc mẫu phiếu gồm mã loài, tầng phân bố, số cá thể, vai trò, bằng chứng và nguồn. Câu hỏi GV đặt ra: (1) Vì sao một loài chưa chắc chắn phải ghi bằng mã? (2) Ghi tầng phân bố và số cá thể có ích gì khi so sánh hai tuyến? (3) Nêu các điều kiện cần giữ giống nhau khi khảo sát hai tuyến.

Kiến thức HS rút ra: (a) Danh sách loài ghi tên hoặc mã định danh chưa chắc chắn, không suy đoán tên khi chưa kiểm chứng. (b) Mỗi loài ghi kèm tầng phân bố, số cá thể hoặc mã mẫu, bằng chứng và nguồn. (c) Chuẩn hóa khảo sát là cùng diện tích hoặc chiều dài tuyến, cùng thời gian và cùng cách ghi để so sánh được. Nhóm hoàn thành Phiếu học tập số 1 với các dòng cho cỏ A, cây B, sâu C, chim D, nấm E.

HS vẽ được chuỗi thức ăn và phân vai sản xuất, tiêu thụ, phân giải từ bằng chứng; nhận ra giới hạn của kết luận khi thiếu bằng chứng.

GV trình chiếu mô hình vườn: cỏ A, cây B, sâu C, chim D, nấm E. Dữ liệu ghi: C ăn A; D ăn C; E tham gia phân giải xác; chưa có bằng chứng B bị loài nào trong bảng ăn. Nhóm thảo luận theo Phiếu học tập số 2 để trả lời: (1) Quy ước mũi tên viết như thế nào? (2) Vẽ chuỗi thức ăn từ dữ liệu và phân vai từng loài. (3) Có được vẽ mũi tên giữa B và loài khác không? (4) Vì sao không đảo chiều mũi tên khi thấy chim đuổi sâu?

Kiến thức HS rút ra: mũi tên đi từ nguồn thức ăn đến sinh vật nhận. Chuỗi thức ăn từ dữ liệu là A→C→D. Phân vai: A là sản xuất; B là cây sản xuất nhưng chưa xác định ai ăn từ dữ liệu; C là tiêu thụ bậc 1; D là tiêu thụ bậc 2; E là phân giải xác. Không vẽ mũi tên B với loài khác vì chưa có bằng chứng. Không đảo chiều vì thấy chim đuổi sâu không phải là bằng chứng sâu ăn chim. Không thêm quan hệ tùy ý.

HS vận dụng đúng các khái niệm danh sách loài, cấu trúc dinh dưỡng và chuẩn hóa khảo sát qua bài tập trắc nghiệm và đúng/sai.

HS làm nhanh các câu sau (có thể dùng bài tương tác trên NeoEdu để kiểm tra):
(1) Danh sách loài được hiểu đúng như thế nào? A. danh sách suy ra chỉ từ màu sinh vật; B. ghi tên hoặc mã định danh chưa chắc chắn; C. chỉ tên loài đã nhìn thấy ăn nhau.
(2) Cấu trúc dinh dưỡng được hiểu đúng như thế nào? A. sắp thứ tự các loài chỉ theo chiều cao; B. sắp thứ tự loài chỉ theo số cá thể; C. xếp vai trò sản xuất, tiêu thụ, phân giải bằng bằng chứng.
(3) Ghép thuật ngữ với nội dung: Danh sách loài; Cấu trúc dinh dưỡng; Chuẩn hóa khảo sát.
(4) Bảng ghi sâu C ăn cỏ A. Mũi tên thức ăn đúng là? A. A→C; B. C→A; C. A↔C vì sống cùng chỗ.
(5) Không quan sát được quan hệ ăn trong một buổi nghĩa là quan hệ đó không tồn tại. Đúng hay sai?

Đáp án: (1) B. (2) C. (3) Danh sách loài – ghi tên hoặc mã định danh chưa chắc chắn; Cấu trúc dinh dưỡng – xếp vai trò sản xuất, tiêu thụ, phân giải bằng bằng chứng; Chuẩn hóa khảo sát – cùng diện tích, thời gian và cách ghi để so sánh. (4) A: mũi tên từ nguồn thức ăn (cỏ A) tới sinh vật nhận (sâu C), tức A→C. (5) Sai: không quan sát thấy trong một buổi chỉ nghĩa là chưa có bằng chứng trong buổi khảo sát.

HS vận dụng cách tính tổng cá thể, phân biệt bằng chứng với suy luận và nêu giới hạn của kết luận khi báo cáo khảo sát.

HS làm việc cặp đôi:
(1) Mẫu có 12 cá thể cỏ A, 8 cá thể sâu C, 2 cá thể chim D. Tổng số cá thể của ba loài là bao nhiêu? Đây có phải là số loài không?
(2) Trên tuyến khảo sát không thấy vi khuẩn. Có đủ để bỏ nhóm phân giải khỏi báo cáo không? Vì sao? Hãy phân biệt bằng chứng với suy luận.
(3) Lập sản phẩm báo cáo phân biệt quan sát với suy luận, gồm: mã hoặc tên loài, địa điểm, tầng, số cá thể, cách ghi nhận, quan hệ đã thấy và điều chưa rõ.

Đáp án: (1) Tổng là 22 cá thể (12 + 8 + 2 = 22), đây là số cá thể, không phải số loài; có 3 loài trong mẫu này. (2) Không đủ. Vi khuẩn nhỏ và khó nhận bằng mắt, nên không ghi nhận không đồng nghĩa vắng mặt. Báo cáo tách nhóm trực tiếp thấy, nhóm suy từ vai trò được nguồn xác thực hỗ trợ và ghi rõ điều chưa xác định; không bịa số cá thể hay tự nuôi cấy để bù. (3) Bảng báo cáo có cột mã hoặc tên loài, địa điểm, tầng, số cá thể, cách ghi nhận, quan hệ đã thấy (ghi rõ đã quan sát hay theo dữ liệu mô hình), điều chưa rõ; kèm ghi chú giới hạn một tuyến, một ngày và các biện pháp an toàn.

HS thiết kế được phương án khảo sát một tuyến được phép, chuẩn hóa điều kiện và lập bảng báo cáo phân biệt quan sát với suy luận.

Trong lớp, nhóm lập phương án khảo sát một tuyến ở khu vực được phép gần trường (vườn trường hoặc khu vực có giáo viên hướng dẫn): chọn chiều dài hoặc diện tích tuyến, thời gian khảo sát, cách ghi số liệu theo mẫu phiếu. Nhiệm vụ về nhà: thực hiện khảo sát theo phương án đã thống nhất, đi cùng giáo viên hoặc người lớn được phân công, ghi tầng phân bố, số cá thể hoặc mã mẫu, bằng chứng thức ăn từ quan sát hoặc nguồn xác thực, rồi hoàn thiện báo cáo.

Sản phẩm nhóm: phương án khảo sát gồm vị trí tuyến, chiều dài hoặc diện tích, thời gian, cách ghi số liệu, và danh mục an toàn (không bắt, không chạm sinh vật lạ, không phá tổ, dùng ống nhòm hoặc ảnh từ khoảng cách an toàn). Bảng báo cáo đủ các cột: mã hoặc tên loài, địa điểm, tầng, số cá thể, cách ghi nhận, quan hệ đã thấy, điều chưa rõ, kèm kết luận có giới hạn về một tuyến và một ngày.