Giáo án Bài 10. Di truyền giới tính và di truyền liên kết với giới tính

Kích thích tư duy, huy động hiểu biết về NST giới tính và nêu được giả thuyết vì sao tỉ lệ giới thường xấp xỉ 1:1.

GV nêu câu hỏi: 'Vì sao trong nhiều loài có hai giới, số cá thể đực và cái thường xấp xỉ nhau? Gene nằm trên NST giới tính có di truyền giống gene trên NST thường không?' HS ghi giả thuyết cá nhân, sau đó chia sẻ với bạn cùng bàn.

Danh sách 2 đến 3 giả thuyết của HS, ví dụ: 'Vì mỗi bố mẹ đều đóng góp một NST giới tính cho con'; 'Vì giới tính được quyết định bởi tổ hợp NST giới tính trong thụ tinh'; 'Gene trên NST giới tính có thể không di truyền giống gene trên NST thường vì phụ thuộc vào giới'. GV ghi các giả thuyết lên bảng để đối chiếu khi kết luận bài.

Nêu được khái niệm hệ XY và giới dị giao tử; giải thích được vì sao tỉ lệ giới thường xấp xỉ 1:1 trong hệ XY.

Cặp đôi quan sát hình minh họa bộ NST giới tính của người nam (XY) và người nữ (XX) trong SGK, rồi trả lời: (1) Mỗi giới tạo mấy loại giao tử về NST giới tính? (2) Giới nào là giới dị giao tử? (3) Vì sao xác suất sinh con trai và con gái xấp xỉ 1:1 khi tỉ lệ giao tử X : Y là 1:1? (4) Hệ XY khác hệ ZW, XO ở điểm nào? Ghi kết quả vào Phiếu học tập số 1 (phần A).

Kiến thức HS rút ra:

• Hệ XY: cơ chế trong đó cá thể XY tạo hai loại giao tử X và Y, cá thể XX tạo một loại giao tử X.
• Giới dị giao tử: giới tạo hai loại giao tử khác nhau về NST giới tính trong hệ đang xét (ở người là giới nam).
• Tỉ lệ giao tử X : Y = 1:1 nên xác suất con trai và con gái xấp xỉ 1:1 khi giao tử kết hợp ngẫu nhiên.
• Ngoài hệ XY còn có hệ ZW, hệ XO và cơ chế chịu ảnh hưởng của môi trường; không phải loài nào cũng giống loài người.

Giải thích được quy luật di truyền liên kết X; lập được sơ đồ lai $X^{A}X^{a} \times X^{A}Y$ và tính được tỉ lệ kiểu gene, tỉ lệ giới trong toàn con và trong từng giới.

Nhóm 4 HS thực hiện Phiếu học tập số 1 (phần B). Nhóm lập sơ đồ lai P: $X^{A}X^{a}$ (mẹ) × $X^{A}Y$ (bố), allele a lặn hoàn toàn, gene chỉ nằm trên X, không có trên Y. Nhóm xác định giao tử, kiểu gene con, tỉ lệ giới và tính: (1) Tỉ lệ con gái mang allele a trong toàn con. (2) Tỉ lệ con trai $X^{a}Y$ trong toàn con. (3) Vì sao con gái nhận $X^{A}$ từ bố? GV gợi ý: 'Hãy xem con gái nhận NST X từ bố và từ mẹ như thế nào.'

Sơ đồ lai hoàn chỉnh:
P: $X^{A}X^{a} \times X^{A}Y$
G: $X^{A}$, $X^{a}$ × $X^{A}$, $Y$
F1: 1 $X^{A}X^{A}$ : 1 $X^{A}X^{a}$ : 1 $X^{A}Y$ : 1 $X^{a}Y$

• Con gái gồm $X^{A}X^{A}$ và $X^{A}X^{a}$, mỗi loại chiếm $\dfrac{1}{4}$ toàn con.
• Con trai gồm $X^{A}Y$ và $X^{a}Y$, mỗi loại chiếm $\dfrac{1}{4}$ toàn con.
• Tỉ lệ con gái mang allele a: $\dfrac{1}{4}$ trong toàn con, tương ứng $\dfrac{1}{2}$ trong số con gái (giả sử tỉ lệ giới 1:1).
• Tỉ lệ $X^{a}Y$ trong toàn con: $\dfrac{1}{4}$ (25%).
  Kết luận HS rút ra: gene trên X có quy luật truyền phụ thuộc giới và vị trí locus; con gái nhận $X^{A}$ từ bố; con trai nhận Y từ bố và X từ mẹ; ở XY chỉ có một allele tại locus không có trên Y nên allele lặn có thể biểu hiện.

Vận dụng được khái niệm hệ XY, liên kết X và sơ đồ lai để trả lời các câu hỏi trắc nghiệm và tự luận; nhận xét được giới hạn của kết luận.

HS làm Phiếu học tập số 2 gồm 7 câu, rồi kiểm tra kết quả bằng bài tập tương tác trên trang NeoEdu. Các câu hỏi nằm trong Phiếu học tập số 2.

Đáp án HS ghi vào phiếu:

• Câu 1: B (một cơ chế trong đó cá thể XY tạo hai loại giao tử X và Y; có nhiều hệ XY, ZW, XO và cơ chế ảnh hưởng môi trường).
• Câu 2: C (gene trên NST X có quy luật truyền phụ thuộc giới và vị trí locus).
• Câu 3: Đúng. Liên kết X nói về vị trí locus, không có nghĩa gene chỉ có ở giới XY.
• Câu 4: B ($X^{A}X^{a}$): con gái nhận $X^{a}$ từ bố và $X^{A}$ từ mẹ.
• Câu 5: $\dfrac{1}{2}$ số con gái (tương ứng $\dfrac{1}{4}$ toàn con) mang allele a, giả sử tỉ lệ giới 1:1.
• Câu 6: Cá thể XY chỉ có một allele ở locus X không tương ứng trên Y nên allele lặn có thể biểu hiện; cá thể XX có hai allele nên allele trội có thể che lấp allele lặn. Chưa đủ để kết luận mọi khác biệt giới đều do liên kết X; cần xét thêm phả hệ hoặc mô hình.
• Câu 7: 25% (mẹ cho $X^{a}$ với xác suất $\dfrac{1}{2}$, bố cho Y với xác suất $\dfrac{1}{2}$, tích là $\dfrac{1}{4}$).

Phân tích được một bộ số liệu giả định, nêu điều kiện cần kiểm tra và đánh giá được giới hạn của kết luận về tỉ lệ giới tính.

GV đưa bảng số liệu giả định (không liên quan đến cá nhân cụ thể): trong một mẫu gồm 200 con sinh ra ở một quần thể giả định có 120 con đực và 80 con cái. Nhóm trả lời: (1) Tỉ lệ đực : cái trong mẫu là bao nhiêu và có khác 1:1 không? (2) Có đủ dữ liệu để kết luận về cơ chế liên kết X không? (3) Cần thêm thông tin gì để kiểm tra kết luận? (4) Vì sao không nên suy ra giới tính hay nguy cơ của một cá thể cụ thể từ mô hình này?

Kết quả HS thảo luận:

• Tỉ lệ đực : cái trong mẫu là 120 : 80 = 3 : 2, khác 1:1 nhưng mẫu chỉ có 200 con nên có thể do ngẫu nhiên.
• Chưa đủ dữ liệu để kết luận về liên kết X; cần thêm số liệu về kiểu gene, phả hệ và mẫu lớn hơn.
• Cần kiểm tra điều kiện: tỉ lệ giới thực tế, không chọn lọc, mẫu đủ lớn, và so sánh với sơ đồ lai.
• Mô hình chỉ dùng để phân tích sơ đồ và xác suất, không dùng để dự đoán giới tính hay nguy cơ sức khỏe của một cá nhân, cũng không đổ lỗi cho mẹ hoặc bố.