Giáo án Ôn tập chương VI

HS nhận diện các hiểu nhầm phổ biến về xử lí chất thải chăn nuôi, từ đó xác định nhiệm vụ ôn tập của tiết học.

HS đọc hai nhận định:

• Nhận định 1: Nước thải không còn mùi thì có thể xả ở bất cứ đâu.
• Nhận định 2: Có hầm khí sinh học thì nước ra mặc nhiên đạt mọi tiêu chuẩn xả thải.
  HS chọn Đ hoặc S và giải thích ngắn lí do. Sau đó GV dẫn vào nhiệm vụ: hệ thống hoá chương và rèn kĩ năng giải hồ sơ tổng hợp.

Đáp án: Nhận định 1 là S, vì mùi không đại diện cho mọi chỉ tiêu; xả thải phải đáp ứng quy định và điều kiện đã được xác nhận. Nhận định 2 là S, vì hiệu quả phụ thuộc thiết kế và vận hành; nước và bã đầu ra vẫn phải được quản lí và kiểm chứng phù hợp. HS nêu được hai nhiệm vụ của tiết: hệ thống hoá các khái niệm và rèn cách kết luận có căn cứ.

HS hệ thống hoá đầy đủ các khái niệm của chương VI và phân biệt được vai trò riêng của từng khái niệm.

Nhóm 4 HS hoàn thành khăn trải bàn có 6 ô theo Phiếu học tập số 1 (nội dung được nêu ở phần worksheets). Mỗi ô ghi định nghĩa và một ví dụ minh hoạ trong chăn nuôi. Sau đó nhóm đặt các ô thành sơ đồ liên hệ: nguồn → đường lan truyền → đối tượng bị ảnh hưởng; đồng thời gắn giảm tại nguồn, tách rắn–lỏng, khí sinh học và quản lí sau xử lí là các biện pháp hỗ trợ.

Sơ đồ liên hệ của nhóm gồm:

• Nguồn phát sinh: nơi và hoạt động tạo chất thải hoặc tác động môi trường (ví dụ: khu chuồng nuôi, khu chứa phân, nơi rửa chuồng).
• Đường lan truyền: con đường đưa chất ô nhiễm tới đối tượng chịu tác động (ví dụ: nước chảy tràn ra mương, khí thoát ra không khí).
• Đối tượng bị ảnh hưởng: nơi chịu tác động của ô nhiễm (ví dụ: nguồn nước, đất, không khí, sức khoẻ con người và vật nuôi).
• Giảm tại nguồn: hạn chế lượng và nguy cơ chất thải ngay từ hoạt động phát sinh.
• Tách rắn–lỏng: phân chia dòng chất thải để hỗ trợ các bước xử lí phù hợp.
• Khí sinh học: hỗn hợp khí tạo từ phân giải hữu cơ trong hệ chuyên dụng có quản lí.
• Quản lí sau xử lí: kiểm soát bã, nước và khí đầu ra theo yêu cầu trước khi sử dụng hoặc thải.
  Kết luận kèm theo: giảm tại nguồn và tách rắn–lỏng là biện pháp hỗ trợ, không tự chứng minh đầu ra đạt yêu cầu; khí sinh học vẫn để lại bã và nước cần quản lí.

HS nắm được trình tự 4 bước giải hồ sơ tổng hợp và vận dụng để chỉ ra điểm phải sửa của một sơ đồ cụ thể.

GV trình bày 4 bước: (1) xác định nhiệm vụ và chỉ tiêu cần kết luận; (2) ghi rõ dữ liệu, đơn vị và điều kiện áp dụng; (3) đối chiếu lần lượt các điểm Nguồn phát sinh và Tách rắn–lỏng; (4) khi thiếu tiêu chí bắt buộc thì kết luận chưa đủ căn cứ, không lấy điểm tốt của chỉ tiêu khác bù vào. Sau đó cả lớp phân tích ví dụ: sơ đồ cơ sở cho nước từ công trình khí sinh học chảy thẳng ra mương, không có hồ sơ đầu ra.

Kết quả ví dụ, HS nêu được các điểm phải sửa:

• Không mặc nhiên xả trực tiếp khi chưa xác nhận đáp ứng yêu cầu.
• Công trình khí sinh học không bảo đảm loại mọi thành phần ô nhiễm; nước và bã còn cần quản lí.
• Cần đề xuất chuyên gia thẩm định chuỗi xử lí tiếp, kiểm chỉ tiêu phù hợp và lưu hồ sơ đầu ra.
• Không vào hầm bể, không thử lửa, không thu khí và không tự lấy mẫu chất thải; người có chuyên môn thực hiện.
  Kết luận: thiếu hồ sơ đầu ra thì chưa thể kết luận nước đã đạt yêu cầu.

HS vận dụng kiến thức để làm đúng các câu hỏi phân biệt khái niệm, nhận định đúng sai và tính toán trong mô hình.

HS làm các câu sau (bài tương tác trên NeoEdu có thể dùng để kiểm tra nhanh):

• Câu 1: Mô tả nào giải thích đúng «Nguồn phát sinh»? A. Con đường đưa chất ô nhiễm tới đối tượng chịu tác động; B. Nơi và hoạt động tạo chất thải hoặc tác động môi trường; C. Hạn chế lượng và nguy cơ chất thải ngay từ hoạt động phát sinh.
• Câu 2: Mô tả nào giải thích đúng «Tách rắn lỏng»? A. Hỗn hợp khí tạo từ phân giải hữu cơ trong hệ chuyên dụng có quản lí; B. Phân chia dòng chất thải để hỗ trợ các bước xử lí phù hợp; C. Kiểm soát bã nước và khí đầu ra theo yêu cầu trước sử dụng hoặc thải.
• Câu 3: Nước thải không còn mùi thì có thể xả ở bất cứ đâu. (Đúng hay sai?)
• Câu 4: Có hầm khí sinh học thì nước ra mặc nhiên đạt mọi tiêu chuẩn xả thải. (Đúng hay sai?)
• Câu 5: Mô hình giảm nước vệ sinh từ $1000$ xuống $750$ L/ngày. Mức giảm bao nhiêu phần trăm?
• Câu 6: Mô hình có $1000$ kg dòng vào, tách $200$ kg phần rắn, không tính hao hụt. Dòng còn lại bao nhiêu kg?

Đáp án:

• Câu 1: B. Nguồn phát sinh là nơi và hoạt động tạo chất thải hoặc tác động môi trường.
• Câu 2: B. Tách rắn–lỏng là phân chia dòng chất thải để hỗ trợ các bước xử lí phù hợp.
• Câu 3: Sai. Mùi không đại diện cho mọi chỉ tiêu; xả thải phải đáp ứng quy định và điều kiện đã được xác nhận.
• Câu 4: Sai. Hiệu quả phụ thuộc thiết kế và vận hành; nước và bã đầu ra vẫn phải được quản lí và kiểm chứng.
• Câu 5: Đáp số $25\%$. Cách tính: $\dfrac{1000-750}{1000}\times 100 = 25\%$. Giới hạn: phép tính chỉ cho biết mức giảm lượng nước, chưa chứng minh chất lượng nước thải đạt yêu cầu.
• Câu 6: Đáp số $800$ kg. Cách tính: $1000-200=800$ kg. Giới hạn: đây là cân bằng khối lượng của mô hình, không phải chứng nhận nước đã sạch.

HS vận dụng cách giải hồ sơ tổng hợp để kết luận có căn cứ, trình bày được bằng chứng và giới hạn an toàn.

Nhóm đôi hoàn thành Phiếu học tập số 2 gồm hai đề giả định (không yêu cầu thực hiện thao tác vật lí):

• Đề 7: Cơ sở mô hình tiết kiệm 25% nước nhưng chưa chứng minh nước thải đạt yêu cầu. Có thể tuyên bố đã giải quyết ô nhiễm không? Trình bày kết luận, bằng chứng và giới hạn an toàn.
• Đề 8: Sơ đồ cơ sở cho nước từ công trình khí sinh học chảy thẳng ra mương, không có hồ sơ đầu ra. Nêu điểm phải sửa. Trình bày kết luận, bằng chứng và giới hạn an toàn.

Đáp án gợi ý cho đề 7 (tối đa 1 điểm):

• Tiêu chí 1: Chưa thể tuyên bố đã giải quyết ô nhiễm, vì chưa có bằng chứng về chất lượng nước thải.
• Tiêu chí 2: Giảm 25% lượng nước là một chỉ tiêu, khác với chất lượng nước thải và quản lí chất thải rắn.
• Tiêu chí 3: Cần hồ sơ thu gom, xử lí và kết quả kiểm tra phù hợp quy định trước khi kết luận.
  Đáp án gợi ý cho đề 8 (tối đa 1 điểm):
• Tiêu chí 1: Không mặc nhiên xả trực tiếp khi chưa xác nhận đáp ứng yêu cầu.
• Tiêu chí 2: Công trình khí sinh học không bảo đảm loại mọi thành phần ô nhiễm; nước và bã còn cần quản lí.
• Tiêu chí 3: Đề xuất chuyên gia thẩm định chuỗi xử lí tiếp, kiểm chỉ tiêu phù hợp và lưu hồ sơ đầu ra; không vào hầm bể, thử lửa, thu khí hay tự lấy mẫu chất thải.

HS vận dụng kiến thức chương VI vào tình huống thực tế để lập hồ sơ đánh giá một mô hình chăn nuôi có tính khả thi, nêu rõ tiêu chí còn thiếu.

Nhóm 4 HS nhận tình huống giả định: một hộ chăn nuôi lợn quy mô nhỏ xây hầm khí sinh học, có tách phân rắn–lỏng, nước thải ra mương nhưng chưa có hồ sơ kiểm nước đầu ra. Nhóm lập hồ sơ 1 trang gồm: sơ đồ 4 khối (nguồn, tách rắn–lỏng, khí sinh học, quản lí đầu ra); kết luận có thể và không thể tuyên bố; danh sách tiêu chí còn thiếu; đề xuất kiểm chứng qua chuyên gia. Phần việc còn lại được giao về nhà.

Hồ sơ đánh giá gồm:

• Sơ đồ 4 khối đúng vai trò: nguồn phát sinh là khu chuồng nuôi; tách rắn–lỏng phân chia dòng; khí sinh học là hỗn hợp khí từ phân giải; quản lí đầu ra kiểm soát bã, nước và khí.
• Kết luận: chưa thể khẳng định nước đầu ra đạt yêu cầu; cần hồ sơ kiểm nước và xác nhận của cơ quan có thẩm quyền.
• Tiêu chí còn thiếu: kết quả kiểm chỉ tiêu nước đầu ra, hồ sơ thu gom và xử lí bã, căn cứ về điều kiện xả thải.
• Giới hạn an toàn: không vào hầm bể, không thử lửa, không lấy mẫu chất thải; giao người có chuyên môn thực hiện.