Giáo án Bài 21. Sự cần thiết phải bảo vệ môi trường trong chăn nuôi

Huy động kinh nghiệm thực tế về mùi, nước thải và tác động của chăn nuôi; xác định vấn đề cần giải quyết của bài.

GV nêu tình huống: một trang trại chăn nuôi lợn bị hàng xóm phản ánh có mùi hôi. Sau khi thực hiện biện pháp, mùi giảm hẳn và chủ cơ sở tuyên bố “đã giải quyết xong ô nhiễm”. HS trả lời hai câu hỏi:
(1) Mùi giảm có đủ để kết luận nước thải đạt yêu cầu không?
(2) Ngoài mùi, chăn nuôi còn tạo ra những gì và ảnh hưởng tới đâu?

Dự đoán ban đầu của HS:

• Mùi giảm chưa đủ để kết luận nước thải đạt yêu cầu.
• Chăn nuôi tạo chất thải rắn, nước thải, khí và tiếng ồn; ảnh hưởng tới đất, nước, không khí, sức khỏe và quan hệ cộng đồng.
  GV ghi các ý này lên bảng để đối chiếu ở cuối tiết.

Nêu và phân biệt nguồn phát sinh, đường lan truyền; xác định các đối tượng bị ảnh hưởng qua từng đường.

Nhóm 4–6 HS sử dụng kĩ thuật khăn trải bàn, hoàn thành Phiếu học tập số 1 trên sơ đồ trang trại GV cung cấp:
(a) Liệt kê các nguồn phát sinh (phân, nước vệ sinh, thức ăn thừa, bao bì, vật tư thú y) và loại chất thải hoặc tác động tương ứng.
(b) Vẽ mũi tên đường lan truyền từ từng nguồn tới đối tượng (đất, nước, không khí, sức khỏe người và quan hệ cộng đồng).
(c) Trả lời: Đường thoát nước chảy về ao cộng đồng là đường lan truyền nào? Vì sao cần ngăn đường này bằng thiết kế thu gom và xử lí được thẩm định?

Phiếu học tập số 1 hoàn chỉnh, ví dụ:

• Nước vệ sinh chuồng → nước thải → đường thoát nước → ao cộng đồng → nguồn nước, sức khỏe và quan hệ cộng đồng.
• Khí và mùi → không khí → người dân xung quanh.
• Phân chuồng, thức ăn thừa, bao bì, vật tư thú y: chất thải cần thu gom và phân loại; không phải tất cả có cùng cách xử lí. Vật tư thú y và chất thải liên quan dịch bệnh thuộc xử lí chuyên môn.
  Kết luận nhóm: Nguồn phát sinh là nơi và hoạt động tạo chất thải hoặc tác động môi trường; đường lan truyền là con đường đưa chất ô nhiễm tới đối tượng chịu tác động; rủi ro cần được ngăn ngay trên đường thoát nước bằng thiết kế thu gom, xử lí được thẩm định.

Giải thích được giảm tại nguồn; phân biệt chỉ tiêu lượng nước với chất lượng nước thải và mùi; nêu nguyên tắc đánh giá hiệu quả bằng số đo hoặc hồ sơ đúng chỉ tiêu, đúng thời điểm.

HS làm việc theo cặp với ví dụ: mô hình giảm nước vệ sinh từ 1000 xuống 750 L/ngày.
Hoàn thành Phiếu học tập số 2, phần A:
(1) Tính mức giảm phần trăm.
(2) Việc tiết kiệm nước thuộc nhóm biện pháp nào? Giải thích bằng định nghĩa giảm tại nguồn.
(3) Đã đủ chứng minh nước thải đạt yêu cầu chưa? Vì sao?
(4) Vì sao “nước trong bằng mắt” không thay thế xét nghiệm?

(1) Mức giảm: $\dfrac{1000-750}{1000}\times 100 = 25\%$.
(2) Đây là biện pháp phòng từ nguồn, tiết kiệm đầu vào: giảm lượng nước vệ sinh ngay từ hoạt động phát sinh, thuộc nhóm giảm tại nguồn.
(3) Chưa đủ. Giảm 25% lượng nước là một chỉ tiêu, khác chất lượng nước thải và quản lí chất thải rắn; chưa có số đo chất lượng nước thải.
(4) Nước trong chỉ là cảm quan; đánh giá hiệu quả cần số đo hoặc hồ sơ đúng chỉ tiêu, đúng thời điểm.
Kết luận: Tiết kiệm nước là một việc đúng hướng nhưng không tự động chứng minh nước thải đạt yêu cầu.

Củng cố khái niệm nguồn phát sinh, đường lan truyền, giảm tại nguồn và nhận diện được kết luận đúng, sai có căn cứ.

HS làm nhanh cá nhân trên bảng con hoặc giơ thẻ, sau đó đối chiếu với NeoEdu nếu có bài tập tương tác. Các câu hỏi:
Câu 1: Mô tả nào giải thích chính xác “Nguồn phát sinh”? A. Con đường đưa chất ô nhiễm tới đối tượng chịu tác động; B. Nơi và hoạt động tạo chất thải hoặc tác động môi trường; C. Hạn chế lượng và nguy cơ chất thải ngay từ hoạt động phát sinh.
Câu 2: Ghép từng khái niệm với mô tả tương ứng (không coi là đồng nghĩa).
Câu 3: “Nước thải không còn mùi thì có thể xả ở bất cứ đâu.” Đúng hay sai?
Câu 4: Điền thuật ngữ phù hợp vào chỗ trống: “Hạn chế lượng và nguy cơ chất thải ngay từ hoạt động phát sinh. Đó là ____.”
Câu 5: Chọn đúng hai kết luận có căn cứ trong các ý: A. Mùi không đại diện mọi chỉ tiêu; xả thải phải đáp ứng quy định và điều kiện được xác nhận. B. Nước thải không còn mùi thì có thể xả ở bất cứ đâu. C. Đường lan truyền là con đường đưa chất ô nhiễm tới đối tượng chịu tác động.

Đáp án:
Câu 1: B (Nguồn phát sinh: nơi và hoạt động tạo chất thải hoặc tác động môi trường; A thuộc đường lan truyền, C thuộc giảm tại nguồn).
Câu 2: Nguồn phát sinh – nơi và hoạt động tạo chất thải hoặc tác động môi trường; Đường lan truyền – con đường đưa chất ô nhiễm tới đối tượng chịu tác động; Giảm tại nguồn – hạn chế lượng và nguy cơ chất thải ngay từ hoạt động phát sinh.
Câu 3: Sai. Mùi không đại diện mọi chỉ tiêu; xả thải phải đáp ứng quy định và điều kiện được xác nhận.
Câu 4: Giảm tại nguồn.
Câu 5: A và C. (Ý B sai vì suy luận vượt quá điều kiện cho phép.)

Vận dụng nguyên tắc nguồn – đường – đối tượng để lập kết luận và xác định hồ sơ cần có cho tình huống cơ sở mô hình; nêu được giới hạn an toàn khi đánh giá.

Các nhóm như hoạt động 2 hoàn thành Phiếu học tập số 2, phần B. Tình huống: Cơ sở mô hình tiết kiệm 25% nước nhưng chưa chứng minh nước thải đạt yêu cầu. Có thể tuyên bố đã giải quyết ô nhiễm không?
Nhiệm vụ: (1) Nêu kết luận và bằng chứng cần có; (2) Nêu giới hạn an toàn khi đánh giá; (3) Liệt kê hồ sơ cần có để kết luận có căn cứ. Đây là hồ sơ giả định, không yêu cầu thực hiện thao tác vật lí.

Kết luận: Chưa thể tuyên bố đã giải quyết ô nhiễm.
Bằng chứng và hồ sơ cần có:

• Giảm lượng nước là một chỉ tiêu, khác chất lượng nước thải và quản lí chất thải rắn.
• Hồ sơ thu gom và xử lí nước thải, phân và chất thải rắn, phù hợp quy định.
• Kết quả kiểm tra chất lượng nước thải đúng chỉ tiêu, đúng thời điểm và phù hợp quy định.
• Đánh giá đường lan truyền, đặc biệt đường thoát nước về ao cộng đồng, và ảnh hưởng tới cộng đồng.
  Giới hạn an toàn: Chỉ lập hồ sơ trên giấy và tính toán; không lấy mẫu phân hay nước thải, không đến hố chứa hoặc công trình khí sinh học; chất thải liên quan dịch bệnh thuộc xử lí chuyên môn.
  Gợi ý chấm (tối đa 1 điểm): mỗi tiêu chí 0,25 điểm; đủ nội dung 0,25; đúng nhưng thiếu căn cứ 0,125; sai hoặc thiếu 0.