Giáo án Tổng kết Chương I

Huy động kiến thức nền về ba khâu Thiết kế, Gia công và Kiểm tra; xác định nhiệm vụ tổng kết chương.

HS quan sát sơ đồ đơn giản về một giá đỡ kim loại đi từ bản vẽ đến khi lắp xong, sau đó trả lời câu hỏi: «Một giá đỡ phải đi qua những khâu nào trước khi đưa vào lắp ráp? Ai chịu trách nhiệm ở từng khâu và họ cần trao đổi thông tin gì với nhau?»

HS nêu được chuỗi trách nhiệm: Thiết kế (xác định giải pháp và yêu cầu kĩ thuật) → Gia công (làm thay đổi hình dạng, kích thước, chất lượng bề mặt theo yêu cầu) → Kiểm tra (đối chiếu kết quả với yêu cầu đã quy định). Thông tin cần trao đổi là bản vẽ có đơn vị, dung sai và kết quả đo phản hồi giữa các khâu. GV ghi nhiệm vụ tiết học lên bảng: «Hệ thống hoá và vận dụng kiến thức chương I».

Nêu được vai trò của Thiết kế, Gia công, Kiểm tra và nhiệm vụ của ba vị trí nghề; phân biệt được các vai trò, không coi là đồng nghĩa.

HS làm việc theo nhóm 3 người theo kĩ thuật mảnh ghép: mỗi HS nhận một thẻ khái niệm và đối chiếu với thẻ mô tả. Nhiệm vụ dùng Phiếu học tập số 1: ghép từng khái niệm với mô tả đúng, sau đó giải thích vì sao không được coi các vai trò là đồng nghĩa. Ví dụ câu hỏi: «Vì sao người làm Kiểm tra không thể thay thế người làm Thiết kế, dù cùng làm việc với cùng một sản phẩm?»

Kết quả ghép đúng:

• Thiết kế: Xác định giải pháp và yêu cầu kĩ thuật của sản phẩm.
• Gia công: Làm thay đổi hình dạng, kích thước hoặc chất lượng bề mặt theo yêu cầu.
• Kiểm tra: Đối chiếu kết quả với yêu cầu đã quy định.
• Kĩ sư thiết kế: Phát triển giải pháp và lập hồ sơ kĩ thuật.
• Thợ lắp ráp: Ghép các chi tiết theo quy trình và kiểm soát mối lắp.
• Nhân viên kiểm tra: Đo kiểm và ghi nhận mức phù hợp của sản phẩm.
  Kiến thức HS rút ra: Phân biệt nhiệm vụ nghề qua sản phẩm công việc (bản vẽ, chi tiết gia công, biên bản đo), không chỉ qua nơi làm việc.

Trình bày được các bước giải một hồ sơ tổng hợp: xác định nhiệm vụ, ghi rõ dữ liệu, đơn vị, điều kiện áp dụng và đối chiếu tiêu chí.

HS làm việc theo nhóm, cùng hoàn thành sơ đồ tư duy về quy trình giải hồ sơ tổng hợp trên bảng phụ với các nhánh: (1) Nhiệm vụ và chỉ tiêu cần kết luận; (2) Dữ liệu, đơn vị và điều kiện áp dụng; (3) Đối chiếu tiêu chí theo vai trò; (4) Kết luận và giới hạn an toàn. Câu hỏi GV đặt ra: «Khi thiếu một tiêu chí bắt buộc, có được lấy điểm tốt của chỉ tiêu khác bù vào không? Vì sao?»

Sơ đồ tư duy gồm bốn bước:

• Xác định nhiệm vụ và chỉ tiêu cần kết luận.
• Ghi rõ dữ liệu, đơn vị và điều kiện áp dụng; tách số liệu giả định khỏi quan sát thật.
• Đối chiếu lần lượt: Thiết kế (xác định giải pháp và yêu cầu kĩ thuật); Kĩ sư thiết kế (phát triển giải pháp và lập hồ sơ kĩ thuật).
• Kết luận và giới hạn an toàn; mọi thao tác nguy cơ thuộc người có trách nhiệm.
  Kiến thức HS rút ra: Khi thiếu tiêu chí bắt buộc, kết luận chưa đủ căn cứ, không lấy điểm của chỉ tiêu khác bù vào.

Vận dụng kiến thức về vai trò, vị trí nghề và các nhận định về thói quen làm việc để trả lời đúng bài tập trắc nghiệm và ghép nối.

HS làm cá nhân các câu sau, sau đó đổi chéo phiếu với bạn cùng bàn để kiểm tra:

1. Trong khái quát về cơ khí chế tạo, mô tả nào giải thích chính xác «Thiết kế»? A. Làm thay đổi hình dạng, kích thước hoặc chất lượng bề mặt theo yêu cầu; B. Xác định giải pháp và yêu cầu kĩ thuật của sản phẩm; C. Đối chiếu kết quả với yêu cầu đã quy định.
2. Trong ngành nghề trong lĩnh vực cơ khí chế tạo, mô tả nào giải thích chính xác «Kĩ sư thiết kế»? A. Ghép các chi tiết theo quy trình và kiểm soát mối lắp; B. Phát triển giải pháp và lập hồ sơ kĩ thuật; C. Đo kiểm và ghi nhận mức phù hợp của sản phẩm.
3. Chi tiết có vẻ ngoài đẹp thì chắc chắn lắp đúng và chịu lực an toàn. Đúng hay sai?
4. Người giỏi cơ khí không cần trao đổi với đồng nghiệp vì đã có bản vẽ. Đúng hay sai?
5. Ghép Thiết kế, Gia công, Kiểm tra với mô tả tương ứng.
6. Ghép Kĩ sư thiết kế, Thợ lắp ráp, Nhân viên kiểm tra với mô tả tương ứng.

Đáp án:

1. B (Thiết kế: Xác định giải pháp và yêu cầu kĩ thuật của sản phẩm. Hai mô tả còn lại thuộc Gia công và Kiểm tra.)
2. B (Kĩ sư thiết kế: Phát triển giải pháp và lập hồ sơ kĩ thuật. Hai mô tả còn lại thuộc Thợ lắp ráp và Nhân viên kiểm tra.)
3. Sai. Ngoại hình không thay thế được kiểm tra kích thước, vật liệu và điều kiện chịu tải.
4. Sai. Bản vẽ vẫn cần được làm rõ; giao tiếp giúp phát hiện yêu cầu chưa thống nhất và phòng sai lỗi.
5. Thiết kế – Xác định giải pháp và yêu cầu kĩ thuật của sản phẩm; Gia công – Làm thay đổi hình dạng, kích thước hoặc chất lượng bề mặt theo yêu cầu; Kiểm tra – Đối chiếu kết quả với yêu cầu đã quy định.
6. Kĩ sư thiết kế – Phát triển giải pháp và lập hồ sơ kĩ thuật; Thợ lắp ráp – Ghép các chi tiết theo quy trình và kiểm soát mối lắp; Nhân viên kiểm tra – Đo kiểm và ghi nhận mức phù hợp của sản phẩm.

Vận dụng cách giải hồ sơ tổng hợp để tính toán tỉ lệ, thời lượng và kết luận về sản phẩm có dữ liệu độc lập, có giới hạn an toàn.

HS làm việc cặp đôi với các bài sau:
5. Lô giả định có 120 giá đỡ, 114 chiếc đạt ngay kiểm tra đầu. Tỉ lệ đạt ngay bằng bao nhiêu phần trăm?
6. Một kế hoạch học nghề dành 3 giờ đọc bản vẽ và 2 giờ CAD mỗi tuần trong 8 tuần. Tổng số giờ là bao nhiêu?
7. Giá đỡ mẫu có khoảng cách tâm lỗ yêu cầu $60 \pm 0{,}2$ mm; phiếu đo ghi $60{,}35$ mm. Đây là hồ sơ giả định, không yêu cầu thực hiện thao tác vật lí. Hãy quyết định xử lí hồ sơ, trình bày kết luận, bằng chứng và giới hạn an toàn.
8. Bạn An thích CAD, có hai bản vẽ đúng kích thước nhưng thường quên ghi đơn vị. Đề xuất hướng trải nghiệm nghề, trình bày kết luận, bằng chứng và giới hạn an toàn.

Đáp án:
5. $\dfrac{114}{120}\times 100 = 95$ (95%). Đây là tỉ lệ đạt lần đầu, không khẳng định sáu chiếc còn lại đều phải bỏ.
6. $(3+2)\times 8 = 40$ giờ. Đây là thời lượng học dự kiến, không phải chứng chỉ năng lực.
7. Kết luận: chưa chấp nhận lắp ghép. Căn cứ: giới hạn trên là $60{,}2$ mm, giá trị đo $60{,}35$ mm vượt $0{,}15$ mm. Chuyển bộ phận kĩ thuật xem khả năng sửa và đo lại; không tự nới lỗ.
8. Có thể tìm hiểu thiết kế cơ khí, chưa kết luận đã phù hợp hoàn toàn. Hai bản vẽ cho thấy hứng thú và tư duy hình học; thiếu đơn vị là lỗ hổng cụ thể. Đề xuất luyện danh sách kiểm bản vẽ và nhờ giáo viên phản hồi trước khi mở rộng CAD. Trải nghiệm chỉ trên hồ sơ số an toàn, không xuất lệnh điều khiển máy.

Vận dụng kiến thức chương để lập danh sách kiểm bản vẽ và đề xuất hướng trải nghiệm nghề phù hợp với bản thân, an toàn.

HS làm cá nhân, sau đó chia sẻ cặp đôi: (1) Lập danh sách kiểm 5 mục cho một bản vẽ đơn giản (đơn vị, dung sai, tiêu chí, ghi chú, phản hồi); (2) Nêu một hướng trải nghiệm nghề gắn với sở thích của bản thân và giải thích giới hạn an toàn khi thực hiện. Câu hỏi GV đặt ra: «Trải nghiệm nào chỉ làm trên hồ sơ số, và trải nghiệm nào phải có người hướng dẫn?»

Danh sách kiểm mẫu gồm: ghi đầy đủ đơn vị trên mọi kích thước; ghi dung sai cho kích thước yêu cầu; kiểm tra tiêu chí bắt buộc trước khi kết luận; ghi rõ người chịu trách nhiệm xem xét; nhờ giáo viên hoặc kĩ thuật viên phản hồi trước khi làm tiếp. Hướng trải nghiệm: tìm hiểu thiết kế cơ khí bằng hồ sơ số an toàn; mọi thao tác với máy phải do người có trách nhiệm thực hiện.