Giáo án Bài 9. Giao tiếp an toàn trên Internet

Tạo tình huống gợi mở để HS nhận ra dấu hiệu bất thường của tin nhắn lừa đảo mạo danh người quen và xác định nhiệm vụ của bài học.

GV chiếu kịch bản: “Mình đang ở sân bay, điện thoại hỏng, bạn chuyển giúp mình 5 triệu đồng ngay bây giờ. Mình sẽ gửi số tài khoản mới, bạn nhớ gửi lại cho mình mã 6 số vừa nhận qua tin nhắn nhé, gấp lắm!”. GV hỏi: (1) Em thấy điều gì bất thường trong tin nhắn này? (2) Nếu em là người nhận tin, em sẽ làm gì ngay lúc đó? (3) Vì sao người gửi lại cần mã 6 số?

Danh sách ít nhất ba dấu hiệu bất thường: thúc giục gấp, yêu cầu chuyển tiền đến tài khoản mới, yêu cầu gửi mã xác thực. HS nêu được rằng cần dừng lại và xác minh trước khi làm theo; mã xác thực có thể cho phép kẻ xấu chiếm tài khoản. Từ đó HS xác định nhiệm vụ của bài: nhận diện lừa đảo mạo danh và lập quy trình xử lí an toàn.

Giải thích được các cách lừa đảo thường gặp (mạo danh người quen, cơ quan, bộ phận hỗ trợ; thúc giục chuyển tiền, yêu cầu mã xác thực, mở liên kết) và nêu được ba nguyên tắc an toàn.

HS làm việc nhóm 4 người, đọc mục “Hiểu cách hoạt động” trong SGK hoặc trang bài học NeoEdu, sau đó hoàn thành Phiếu học tập số 1. GV đặt câu hỏi gợi ý: (1) Lừa đảo có thể mạo danh những ai? (2) Vì sao kẻ lừa đảo thường thúc giục gấp? (3) Vì sao mã xác thực tuyệt đối không được chia sẻ? (4) Ba nguyên tắc nào giúp chúng ta tự bảo vệ mình?

Phiếu học tập số 1 hoàn thành, gồm: lừa đảo có thể mạo danh người quen, cơ quan hoặc bộ phận hỗ trợ; kẻ xấu thúc giục gấp để người nhận không kịp kiểm tra; mã xác thực có thể cho phép chiếm tài khoản; ba nguyên tắc là chậm lại trước khi làm theo, kiểm tra độc lập qua kênh đã biết, không chia sẻ bí mật. Kết luận chung của nhóm được ghi trên giấy A0.

Trình bày được cách ứng xử khi bị xúc phạm hoặc đe dọa trên mạng và cách xử lí khi mật khẩu, mã xác thực đã lộ.

HS làm việc nhóm 4 với Phiếu học tập số 2, gồm hai tình huống: (a) Một bạn trong nhóm chat liên tục nhắn tin xúc phạm và đe dọa đăng ảnh riêng; (b) Bạn đã lỡ gửi mã xác thực cho một người tự xưng là nhân viên hỗ trợ. Nhóm xác định việc nên làm và việc không nên làm trong từng tình huống. GV gợi ý: Vì sao không nên trả đũa? Khi nào nên gặp người lớn? Vì sao không gặp riêng người lạ để giải quyết tranh cãi?

Phiếu học tập số 2 hoàn thành, gồm: với tình huống (a): giữ bằng chứng phù hợp (chụp màn hình, lưu tin nhắn), không trả đũa, không công khai dữ liệu cá nhân, chặn hoặc báo cáo, nhờ người lớn tin cậy; không gặp riêng người lạ để giải quyết tranh cãi. Với tình huống (b): dừng cung cấp dữ liệu, liên hệ dịch vụ thật qua kênh đã biết, đổi mật khẩu ở dịch vụ thật và thu hồi phiên theo hướng dẫn hỗ trợ, báo người lớn.

Củng cố nhận biết dấu hiệu lừa đảo, kênh xác minh phù hợp và cách phản ứng khi bị đe dọa.

GV trình chiếu lần lượt sáu câu hỏi (có thể dùng bài tập tương tác trên trang NeoEdu). HS giơ thẻ A, B, C, D hoặc thẻ Đúng/Sai. Nội dung câu hỏi: (1) Dấu hiệu ép gấp nhằm gì thường gặp? A. Giảm thời gian kiểm tra của nạn nhân; B. Tăng tính chính thức chắc chắn; C. Chứng minh người quen; D. Tự bảo vệ mã. (2) Ảnh đại diện giống bạn đủ xác minh danh tính. (3) Kênh xác minh nào phù hợp? A. Kênh liên hệ đã biết từ trước; B. Số mới trong tin nghi giả; C. Liên kết xin mã; D. Bình luận công khai. (4) Mã xác thực không chia ngay cả người tự xưng hỗ trợ. (5) Xếp phản ứng: dừng cung cấp dữ liệu; xác minh độc lập; báo và lưu bằng chứng phù hợp; xử lí tài khoản/thiết bị theo hướng dẫn. (6) Gặp đe dọa nên tránh gì? A. Tự đi gặp riêng người lạ; B. Nhờ người lớn; C. Dùng báo cáo; D. Ngừng trao đổi.

Đáp án: (1) A – áp lực thời gian là thủ thuật lừa đảo. (2) Sai – ảnh có thể bị sao chép. (3) A – xác minh độc lập với thông điệp nghi vấn. (4) Đúng – mã có thể cho phép chiếm tài khoản. (5) Thứ tự đúng: dừng cung cấp dữ liệu → xác minh độc lập → báo và lưu bằng chứng phù hợp → xử lí tài khoản/thiết bị theo hướng dẫn; ưu tiên ngăn tác hại. (6) A – tự đi gặp riêng người lạ có thể làm tăng nguy cơ an toàn.

Vận dụng quy trình bốn bước để lập phương án xác minh cho tình huống tài khoản giả mạo bạn nhắn tin xin tiền và mã xác thực, không dùng chính kênh nghi giả.

Tình huống: Tài khoản giả bạn nhắn cần chuyển tiền gấp và xin mã xác thực. HS làm việc cặp đôi, lập phương án xác minh không dùng chính kênh nghi giả và trình bày theo quy trình: Dừng thao tác chuyển tiền và gửi mã → Gọi hoặc dùng kênh đã biết để xác minh bạn → Giữ bằng chứng và báo người lớn → Chặn hoặc báo cáo nếu xác định giả và xử lí lộ bí mật. Sản phẩm được trình bày dưới dạng danh sách các bước, có lí giải. Đây là bài có thể chấm theo thang điểm, không chấm tự động thao tác phần mềm.

Phương án mẫu đạt yêu cầu gồm: (1) Không gửi mã hay tiền; (2) Liên hệ số hoặc kênh đã xác nhận trước đó, không dùng số mới trong tin nhắn; (3) Báo gia đình hoặc giáo viên, giữ lại tin nhắn làm bằng chứng; (4) Nếu đã lộ mật khẩu, đổi mật khẩu ở dịch vụ thật và thu hồi phiên theo hướng dẫn hỗ trợ; không công khai dữ liệu cá nhân để trả đũa. Thang điểm gợi ý: dừng tiền/mã 0,3; xác minh độc lập 0,3; giữ bằng chứng/báo người lớn 0,2; xử lí bí mật đã lộ, không trả đũa 0,2. Chấp nhận phương án tương đương, đúng và có lí giải.