Giáo án Bài 14. SQL – Ngôn ngữ truy vấn có cấu trúc

Xác định vấn đề: vì sao cần một ngôn ngữ chuyên dụng để hỏi, thêm và sửa dữ liệu trong nhiều bảng có liên kết với nhau.

GV chiếu sơ đồ thư viện trường gồm ba bảng: DocGia(MaDG, Ten) có hai dòng (1, An) và (2, Bình); Sach(MaSach, Tua) có hai dòng (11, Vườn cây) và (12, Bầu trời); Muon(MaMuon, MaDG, MaSach, SoNgay) có ba dòng (101, 1, 11, 7), (102, 2, 12, 5), (103, 1, 12, 3). HS thảo luận cặp đôi trong 3 phút: (1) Làm sao biết bạn An đang mượn những sách nào và mỗi lần mượn bao nhiêu ngày? (2) Có nên mở file dữ liệu và sửa tay từng dòng không? Vì sao?

HS nêu được: cần câu lệnh để lấy đúng các hàng có MaDG = 1, tức hai hàng (101, 7) và (103, 3); cần tính tổng SoNgay = $7 + 3 = 10$; không nên sửa tay trực tiếp vì dễ sai và khó kiểm soát. Kết luận sơ bộ: SQL là ngôn ngữ dùng để định nghĩa cấu trúc, thao tác và truy vấn dữ liệu.

Giải thích được vai trò của SQL và chức năng các mệnh đề SELECT, FROM, WHERE, ORDER BY; nhận biết tác dụng của ORDER BY đối với thứ tự kết quả.

Nhóm 4 HS thực hiện khăn trải bàn. Nhiệm vụ 1: đọc mục Hiểu cách hoạt động và ghép bốn mệnh đề SELECT, FROM, WHERE, ORDER BY với chức năng tương ứng vào ô của khăn. Nhiệm vụ 2: chạy lệnh trên CSDL mẫu riêng đã được GV cấp: SELECT MaMuon, SoNgay FROM Muon WHERE MaDG = 1 ORDER BY MaMuon; Nhiệm vụ 3: thảo luận hai câu hỏi: nếu bỏ WHERE thì kết quả có bao nhiêu hàng? Nếu bỏ ORDER BY thì có chắc chắn thứ tự kết quả như cũ không? Ghi kết quả vào Phiếu học tập số 1.

Khăn trải bàn gồm: SELECT – chọn cột cần xem; FROM – chọn bảng; WHERE – lọc các hàng thỏa điều kiện; ORDER BY – quy định thứ tự hiển thị. Kết quả lệnh: hai hàng (101, 7) và (103, 3). Không có WHERE thì có ba hàng. Không có ORDER BY thì không suy ra được thứ tự kết quả, nên phải ghi ORDER BY khi cần thứ tự. Kiến thức HS rút ra: SQL gồm nhóm lệnh định nghĩa cấu trúc, nhóm lệnh thao tác dữ liệu và nhóm lệnh truy vấn; SELECT là lệnh truy vấn dữ liệu.

Giải thích được chức năng của INSERT, UPDATE, DELETE và vai trò của WHERE khi lệnh chỉ tác động một phần dữ liệu.

HS làm việc theo cặp trên CSDL mẫu riêng, bắt đầu từ ba dòng của bảng Muon như hoạt động trước. Thực hiện lần lượt: (a) INSERT INTO Muon VALUES(104,2,11,4); (b) UPDATE Muon SET SoNgay = 6 WHERE MaMuon = 101; (c) DELETE FROM Muon WHERE MaMuon = 103. Sau mỗi lệnh chạy SELECT * FROM Muon ORDER BY MaMuon để kiểm tra và điền Phiếu học tập số 2. Thảo luận: điều gì xảy ra nếu UPDATE hoặc DELETE không có WHERE? Chỉ thảo luận, không thực hiện các lệnh này.

Sau (a), bảng Muon có bốn hàng: (101, 1, 11, 7), (102, 2, 12, 5), (103, 1, 12, 3), (104, 2, 11, 4). Sau (b), hàng 101 có SoNgay = 6, các hàng còn lại không đổi. Sau (c), bảng còn ba hàng: 101, 102, 104; hàng 103 bị xóa. Kết luận: INSERT thêm bản ghi; UPDATE sửa, DELETE xóa; nếu thiếu WHERE, UPDATE sẽ áp dụng cho mọi hàng và DELETE sẽ xóa mọi hàng của bảng, nên phải kiểm tra WHERE trước khi chạy.

Vận dụng SELECT với WHERE, ORDER BY, COUNT, SUM, MAX và các lệnh INSERT, DELETE để giải bài tập và giải thích kết quả; biết đánh giá tính đúng đắn của đáp án.

Cá nhân làm bài tập 2 đến 7 trong bài học (COUNT, SUM, MAX, mệnh đề quy định thứ tự, UPDATE thiếu WHERE, ghép lệnh). Cặp đôi làm bài 8 (tạo dữ liệu mẫu rồi truy vấn lượt mượn của MaDG = 1 theo MaMuon và tổng ngày) và bài 9 (xem sách MaSach = 12, sắp theo MaMuon). Mỗi bài dùng bản CSDL mẫu riêng, reset về dữ liệu gốc, không kế thừa UPDATE hoặc DELETE của bài khác.

Bài 2: SELECT COUNT(*) FROM Muon cho kết quả 3 (có 3 bản ghi). Bài 3: SELECT SUM(SoNgay) FROM Muon WHERE MaDG = 1 cho kết quả 10, vì $7 + 3 = 10$. Bài 4: SELECT MAX(SoNgay) FROM Muon cho kết quả 7. Bài 5: đáp án A, ORDER BY quy định thứ tự kết quả. Bài 6: Đúng, UPDATE thiếu WHERE sẽ áp dụng cho toàn bộ bảng. Bài 7: SELECT – truy vấn dữ liệu; INSERT – thêm bản ghi; DELETE – xóa bản ghi. Bài 8: tạo đúng cấu trúc và nhập đúng ba bản ghi; SELECT với WHERE và ORDER BY cho hai hàng (101, 7) và (103, 3); SUM cho tổng 10. Gợi ý thang điểm: tạo cấu trúc và nhập đúng dữ liệu 0,3; SELECT WHERE ORDER BY 0,25; SUM, hai hàng và tổng 10: 0,3; môi trường riêng, không cập nhật dữ liệu thật: 0,15; chấp nhận phương án tương đương đúng, có lí giải và an toàn. Bài 9: SELECT MaMuon, MaDG, SoNgay FROM Muon WHERE MaSach = 12 ORDER BY MaMuon; kết quả (102, 2, 5) và (103, 1, 3). Gợi ý thang điểm: câu đúng 0,5; hai hàng 0,4; không dùng DELETE để lọc xem 0,1.

Vận dụng kiến thức SQL để giải quyết tình huống thực tế: tạo CSDL riêng cho câu lạc bộ, nhập dữ liệu, truy vấn và đánh giá kết quả an toàn.

Tình huống: Câu lạc bộ Tin học của trường cần theo dõi thành viên tham gia hoạt động. Cặp đôi thiết kế CSDL riêng gồm bảng ThanhVien(MaTV, Ten) và ThamGia(MaTG, MaTV, MaHD, SoGio), trong đó SoGio có ràng buộc CHECK(SoGio >= 0). Nhiệm vụ: (1) viết lệnh tạo hai bảng và nhập ít nhất ba dòng dữ liệu giả định; (2) viết truy vấn lấy các dòng tham gia của một thành viên, sắp theo MaTG; (3) viết truy vấn tính tổng SoGio của thành viên đó; (4) nêu một lỗi có thể xảy ra nếu quên WHERE và cách phòng tránh. Thực hiện trên CSDL thực hành riêng; dữ liệu là giả định.

Sản phẩm là một trang gồm: các lệnh CREATE TABLE và INSERT đúng cú pháp; ít nhất một lệnh SELECT có WHERE và ORDER BY; một lệnh SUM có WHERE; kết quả chạy thực tế kèm nhận xét đối chiếu bằng cách cộng tay; một đoạn ghi về rủi ro khi thiếu WHERE và biện pháp chạy SELECT kiểm tra trước khi UPDATE hoặc DELETE.