Giáo án Bài 18. Tập tính ở động vật

Huy động hiểu biết sẵn có của HS về hành vi động vật; xác định vấn đề bài học là phân biệt hành vi do bẩm sinh và do học tập.

GV chiếu tình huống: (1) Chim sẻ bay vụt đi khi thấy người lạ lại gần lần đầu tiên, nhưng sau nhiều lần người đó đi qua mà không gây hại, chim chỉ quay đầu nhìn rồi tiếp tục kiếm ăn. (2) Chim non chưa từng được bố mẹ dạy vẫn xây được tổ đặc trưng của loài.
Câu hỏi GV đặt ra: “Hành vi nào thay đổi được qua kinh nghiệm? Hành vi nào có thể có ngay từ đầu, không cần học?” “Theo em, cần dựa vào tiêu chí nào để phân biệt hai loại hành vi đó?”

HS nêu được: ở tình huống (1), phản ứng né tránh giảm dần sau các lần tiếp xúc vô hại, nên có thể là hành vi thay đổi qua kinh nghiệm; ở tình huống (2), tổ đặc trưng của loài được hình thành không cần học, có thể là hành vi bẩm sinh. Tiêu chí phân biệt: có cần học và có thay đổi qua kinh nghiệm hay không. GV ghi tên bài “Tập tính ở động vật” và nêu mục tiêu tiết học lên bảng.

Nêu được khái niệm tập tính, cơ sở thần kinh/nội tiết; phân biệt tập tính bẩm sinh và tập tính học được; nhận biết nhiều hành vi kết hợp cả hai yếu tố.

HS làm việc nhóm 4–5 người, đọc mục “Bản chất và cơ chế” trong SGK hoặc bài giảng trên NeoEdu, sau đó hoàn thành Phiếu học tập số 1 theo bảng so sánh.
Nhiệm vụ: (1) Nêu khái niệm tập tính và cơ sở của tập tính. (2) So sánh tập tính bẩm sinh và tập tính học được theo các tiêu chí trong phiếu. (3) Nêu một hành vi có thể kết hợp cả di truyền và học tập.
Câu hỏi GV đặt ra: “Tập tính có cơ sở ở đâu trong cơ thể động vật?” “Vì sao không thể nói mọi hành vi chỉ do gene hoặc chỉ do môi trường?”

Khái niệm: tập tính là chuỗi đáp ứng giúp động vật tương tác với môi trường, có cơ sở thần kinh và nội tiết.
Tập tính bẩm sinh: có cơ sở di truyền; hình thành không cần học theo cách đặc hiệu đó.
Tập tính học được: thay đổi qua kinh nghiệm.
Kết hợp: nhiều hành vi có cả hai yếu tố, di truyền và kinh nghiệm thường tương tác, nên không chia cứng mọi hành vi thành chỉ di truyền hoặc chỉ học.
HS hoàn thành Phiếu học tập số 1 với các nội dung trên.

Nêu được năm dạng học cơ bản; giải thích được vì sao cần nguyên tắc khảo sát không can thiệp và nêu giới hạn của kết luận.

Nhóm nhận bộ thẻ gồm 5 dạng học (quen nhờn, in vết, điều kiện hóa, nhận biết không gian, giải quyết vấn đề tùy loài) và thẻ ví dụ. Nhóm ghép đúng dạng học với ví dụ, sau đó trả lời: “Vì sao khảo sát hành vi phải không can thiệp, không bỏ đói hay gây sợ để huấn luyện?” “Vì sao không nên gán suy nghĩ người cho mọi phản ứng của động vật?”
Câu hỏi GV đặt ra: “Quen nhờn khác với mệt ở điểm nào?” (gợi ý, không yêu cầu đánh giá sâu).

Ghép đúng: quen nhờn – giảm đáp ứng với kích thích lặp vô hại; in vết – học trong giai đoạn nhạy cảm đặc hiệu của loài; điều kiện hóa – liên kết kích thích với đáp ứng; nhận biết không gian – nhận ra vị trí trong môi trường; giải quyết vấn đề tùy loài – tìm cách đạt mục tiêu tùy đặc điểm loài.
Nguyên tắc khảo sát: quan sát không can thiệp, không gây hại sinh vật và sinh cảnh. Giới hạn: không gán suy nghĩ người cho mọi phản ứng; một quan sát đơn lẻ chưa đủ để chắc chắn kết luận.

Vận dụng được khái niệm, phân loại hành vi và nhận biết nhận định đúng, sai về tập tính.

HS làm việc cá nhân trước, sau đó đối chiếu với bạn cùng bàn. Đề bài:

1. Giảm đáp ứng với kích thích lặp vô hại là gì? A. Di truyền mới mỗi lần; B. Quen nhờn; C. Tổn thương chắc chắn.
2. Hành vi đổi qua kinh nghiệm gọi chủ yếu là gì? A. Không bao giờ có nền di truyền; B. Phản ứng vật lí vô sinh; C. Tập tính học được.
3. Cách khảo sát chim an toàn? A. Quan sát từ xa, không phá tổ; B. Lấy trứng để thử bảo vệ; C. Bỏ đói để quay video.
4. Nhận định: Mọi hành vi đều hoàn toàn chỉ do gene hoặc chỉ do môi trường. Đúng hay sai?
5. Ghép hành vi với chức năng: tìm thức ăn; hót ngăn con cùng loài vào vùng; chăm sóc con.
   Câu hỏi GV đặt ra: “Vì sao câu 5 cần xét bối cảnh trước khi phân loại?”

Đáp án:

1. B – Quen nhờn là dạng học đơn giản, cần loại trừ mệt.
2. C – Tập tính học được, vì kinh nghiệm làm thay đổi đáp ứng.
3. A – Quan sát từ xa, không gây hại sinh vật và sinh cảnh.
4. Sai – Di truyền và kinh nghiệm thường tương tác.
5. Tìm thức ăn – kiếm ăn; hót ngăn con cùng loài vào vùng – bảo vệ lãnh thổ; chăm sóc con – sinh sản/xã hội. Cần xét bối cảnh cụ thể trước khi phân loại.

Vận dụng được kiến thức để phân tích bằng chứng, nêu điều kiện và giới hạn kết luận; đề xuất cách kiểm tra kết luận an toàn.

Cặp đôi giải hai tình huống:
(a) Trong 20 lần quan sát chuẩn hóa có 15 lần cá thể tìm đúng nơi thức ăn. Tỉ lệ đúng là bao nhiêu phần trăm? Kết quả này đã đủ để kết luận về dạng học chưa?
(b) Động vật giảm phản ứng sau kích thích lặp. Làm sao phân biệt quen nhờn với mệt mà không gây hại?
(c) Nêu một ví dụ tập tính có lợi tùy hoàn cảnh (ví dụ: di cư) và giải thích vì sao không nên suy luận rằng tập tính đó luôn tối ưu.
Câu hỏi GV đặt ra: “Muốn kết luận chắc hơn, cần thêm điều kiện nào?”

(a) $\dfrac{15}{20}\times100=75\%$. Chưa đủ để kết luận dạng học, vì mới có một kết quả tỉ lệ, cần kiểm tra thêm điều kiện và số lần quan sát.
(b) Gợi ý: dùng kích thích nhẹ, vô hại; cho nghỉ phù hợp; kiểm tra phản ứng với một kích thích khác. Nếu vẫn phản ứng với kích thích mới thì gợi tính đặc hiệu hơn là mệt chung. Không suy kết luận chắc chắn chỉ từ một cá thể.
(c) Di cư giúp tiếp cận thức ăn và nơi sinh sản theo mùa nhưng tốn năng lượng và gặp nguy cơ từ thời tiết; lợi ích phụ thuộc môi trường, lịch sử tiến hóa và trạng thái cá thể, không phải lựa chọn hoàn hảo mọi lúc.