Giáo án Bài 5. Đánh giá công nghệ

Xác định vấn đề: HS nhận ra việc so sánh công nghệ không chỉ dựa vào một con số tổng điểm mà cần biết tiêu chí, trọng số và giới hạn an toàn.

GV trình chiếu bảng thông số hai phương án bơm tưới cho vườn rau của một hộ gia đình. Phương án A có hiệu quả 4, an toàn 5, chi phí 3. Phương án B có hiệu quả 5, an toàn 3, chi phí 4. Thang điểm từ 1 đến 5. HS trả lời nhanh hai câu hỏi: (1) Nếu chỉ so tổng điểm đơn giản thì nên chọn phương án nào? (2) Nếu chỉ có bảng điểm này, đã đủ để kết luận chưa? Cần biết thêm điều gì?

HS nêu được: chưa đủ cơ sở để chọn ngay vì chưa biết ưu tiên giữa các tiêu chí, chưa biết mức an toàn tối thiểu và chưa biết nguồn gốc các điểm số. HS đề xuất ít nhất hai thông tin còn thiếu (ví dụ: trọng số, điều kiện an toàn tối thiểu, nguồn chứng minh điểm).

Phân biệt được ba khái niệm Tiêu chí, Trọng số, Điều kiện loại và vai trò của từng khái niệm trong đánh giá công nghệ.

HS làm việc theo cặp đôi với Phiếu học tập số 1 và học liệu NeoEdu (phần bài giảng và bài tập tương tác). Nhiệm vụ: (1) Đọc phần Khái niệm trong bài và ghi định nghĩa ngắn gọn từng thuật ngữ. (2) Xác định hiệu quả, an toàn, chi phí thuộc loại nào: tiêu chí, trọng số hay điều kiện loại; giải thích vì sao. (3) Trả lời: Vì sao an toàn tối thiểu không được bù bằng chi phí thấp?

• Tiêu chí: Thuộc tính cần đo hoặc nhận xét khi đánh giá.
• Trọng số: Mức ảnh hưởng của từng tiêu chí trong mô hình điểm.
• Điều kiện loại: Yêu cầu tối thiểu không được bù bằng ưu điểm khác.
• Hiệu quả, an toàn, chi phí là các tiêu chí. Mức 0,4; 0,4; 0,2 là trọng số. Mức an toàn tối thiểu nếu thiếu thì bị loại là điều kiện loại.
• Kết luận HS rút ra: Điểm kinh tế không cấp quyền bỏ rủi ro, nên an toàn tối thiểu phải đạt trước khi so điểm.

Nêu được bốn bước của quy trình đánh giá công nghệ và giải thích được vì sao không cộng đại lượng khác đơn vị khi chưa quy về điểm.

HS làm việc theo nhóm 4 bằng kỹ thuật khăn trải bàn. Mỗi HS nhận một thẻ bước (theo thứ tự: nêu nhu cầu và yêu cầu tối thiểu; chọn tiêu chí và cách lấy bằng chứng; quy điểm cùng thang với trọng số rõ; so kết quả và kiểm độ nhạy giả định). Nhóm sắp xếp thẻ vào khăn trải bàn đúng thứ tự, sau đó trả lời: Vì sao không được cộng W với đồng khi chưa quy điểm? Nếu thiếu dữ kiện thì làm gì?

• Thứ tự quy trình: Nêu nhu cầu và yêu cầu tối thiểu → Chọn tiêu chí và cách lấy bằng chứng → Quy điểm cùng thang với trọng số rõ → So kết quả và kiểm độ nhạy giả định. Mỗi bước sử dụng kết quả của bước trước.
• Không cộng W với đồng vì hai đại lượng khác đơn vị và không so sánh được; phải quy về cùng thang điểm trước.
• Nếu thiếu dữ kiện thì phải đo hoặc tra cứu, không cho điểm tùy ý.

Vận dụng công thức điểm có trọng số để tính điểm và xác định phương án bị loại khi không đạt điều kiện loại.

GV dùng các câu hỏi tương tác trên NeoEdu hoặc chiếu trực tiếp, HS làm cá nhân rồi kiểm tra cặp. Đề: (1) Điểm A = 4; 5; 3, trọng số 0,4; 0,4; 0,2. Tổng điểm A là bao nhiêu? (2) Phương án B có điểm 5; 3; 4 với cùng trọng số. Tính tổng điểm B. (3) Vì sao cần nêu trọng số khi dùng bảng điểm so công nghệ? (4) Phương án không an toàn có thể được chọn chỉ vì giá rẻ đủ bù điểm không? Đúng hay sai?

• Câu 1: $4 \times 0{,}4 + 5 \times 0{,}4 + 3 \times 0{,}2 = 4{,}2$ trên thang 5.
• Câu 2: $5 \times 0{,}4 + 3 \times 0{,}4 + 4 \times 0{,}2 = 4{,}0$ trên thang 5.
• Câu 3: Trọng số thể hiện ưu tiên; nếu đổi ưu tiên thì kết quả có thể đổi. Phải ghi nguồn điểm và điều kiện loại để người khác kiểm tra, không che quyết định chủ quan.
• Câu 4: Sai. An toàn tối thiểu phải đáp ứng trước; điểm kinh tế không cấp quyền bỏ rủi ro.
• Kết luận: Với trọng số mẫu, A (4,2) hơn B (4,0), nhưng A chỉ được chọn khi đã đạt mức an toàn tối thiểu.

Ghép đúng thuật ngữ với ý nghĩa và xác định thông tin cần có trước khi đánh giá một thiết bị.

HS làm bài trắc nghiệm nhanh và nêu ý kiến ngắn. Nhiệm vụ: (1) Mô tả nào đúng về Tiêu chí? A. Mức ảnh hưởng của từng tiêu chí trong mô hình điểm. B. Yêu cầu tối thiểu không được bù bằng ưu điểm khác. C. Phương án không an toàn có thể được chọn chỉ vì giá rẻ. D. Thuộc tính cần đo hoặc nhận xét khi đánh giá. (2) Chọn thuật ngữ: Mức ảnh hưởng của từng tiêu chí trong mô hình điểm được gọi là ___. (3) Một nhà cung cấp chỉ đưa công suất danh định. Nêu thông tin còn cần trước khi đánh giá bơm.

• Câu 1: D (Tiêu chí là thuộc tính cần đo hoặc nhận xét khi đánh giá).
• Câu 2: Trọng số (mức ảnh hưởng của từng tiêu chí trong mô hình điểm).
• Câu 3: Cần lưu lượng và cột áp ở điều kiện dùng, hiệu suất, thông tin an toàn và định mức, bảo trì, chi phí và nguồn chứng minh. Công suất danh định riêng không đủ để biết bơm có đáp ứng nhu cầu hay không.

Vận dụng quy trình và ba khái niệm để lập bảng đánh giá sơ bộ hai phương án bơm tưới trong tình huống thực tế, có nêu rõ dữ kiện và giới hạn an toàn.

HS làm việc nhóm 4 với Phiếu học tập số 2. Nhóm chọn ba tiêu chí (ví dụ hiệu quả tưới, an toàn sử dụng, chi phí), nêu điều kiện loại cho an toàn, đề xuất trọng số có lý do và ghi thông tin còn thiếu cần đo hoặc tra cứu. Lưu ý an toàn: không vận hành bơm điện lưới để thử; chỉ dùng số liệu nhà sản xuất hoặc đo trong điều kiện an toàn.

Bảng đánh giá sơ bộ của nhóm gồm: tiêu chí, trọng số kèm lý do, điều kiện loại (an toàn tối thiểu), nguồn dữ liệu, thông tin còn thiếu. Kết luận mẫu: Phương án đạt điều kiện loại mới được so điểm; nếu trọng số thay đổi thì kết quả có thể thay đổi, nên nhóm ghi chú độ nhạy của kết luận.