Giáo án Củng cố, mở rộng

Huy động kiến thức về người kể chuyện, ngôi kể và điểm nhìn; xác định nhiệm vụ ôn tập của bài.

HS đọc hai bản tóm lược được chiếu lên màn hình, sau đó trả lời ba câu hỏi:

• Hai trường hợp đều kể theo ngôi thứ mấy?
• Người kể ở “Người cầm quyền khôi phục uy quyền” có xen vào bình luận, đánh giá không? Người kể ở “Dưới bóng hoàng lan” đi theo nhân vật nào?
• Điều gì khiến hai câu chuyện cùng có sức gợi cảm xúc dù khác nhau về biến cố?

Dự kiến HS trả lời:

• Cả hai trường hợp đều kể ngôi thứ ba.
• Trường hợp A có lời bình, tạo đối đầu rõ giữa Gia-ve và Van-giăng; Trường hợp B theo gần Thanh, cảm nhận qua mùi hương, cái mát và kí ức.
• Cả hai đều có sức gợi cảm xúc qua cách chọn người nhìn và chi tiết, không chỉ nhờ sự kiện.
  Kiến thức rút ra: cùng ngôi kể không có nghĩa là cùng điểm nhìn; nhiệm vụ của bài là đọc có căn cứ, so sánh và vận dụng.

Phân tích đặc điểm riêng của đoạn tóm lược “Người cầm quyền khôi phục uy quyền”: đối lập giữa Gia-ve và Van-giăng, và vai trò của lời bình.

HS làm việc nhóm 4 với Phiếu học tập số 1 (phần A). Các câu hỏi:

• Ai đến bắt ai, và tình thế của Phăng-tin lúc đó ra sao?
• Gia-ve dùng công cụ nào và thể hiện thái độ gì? Van-giăng đã làm gì khi đối diện Gia-ve?
• Người kể có đánh giá hay bình luận nào về hai nhân vật? Căn cứ nằm ở đâu trong tóm lược?
• Sự tương phản giữ vai trò gì trong việc hướng người đọc phân biệt quyền chức với uy quyền nhân đạo?

Dự kiến câu trả lời của HS:

• Gia-ve đến bắt Van-giăng khi ông đang ở bên Phăng-tin, người mong gặp con; hành vi thô bạo làm lộ thân phận và lời hứa của Van-giăng.
• Gia-ve dựa vào cưỡng chế; Van-giăng đòi được nói lời cuối với Phăng-tin, thể hiện chăm sóc và lời hứa; Gia-ve có lúc lùi lại trước uy lực nhân cách.
• Lời bình của người kể nằm ở phần đánh giá hai nhân vật qua hành vi; căn cứ là các chi tiết trong tóm lược.
• Sự tương phản giúp người đọc thấy quyền chức có công cụ nhưng không đủ sức thuyết phục về đạo đức.
  Kiến thức rút ra: đọc có căn cứ là chỉ ra chi tiết cụ thể, phân biệt điều tóm lược cung cấp với suy diễn ngoài căn cứ.

Nhận ra cách người kể ngôi ba theo gần Thanh qua cảm giác, không gian và chi tiết nhỏ; hiểu vì sao truyện ít biến cố vẫn có chiều sâu.

HS làm việc theo cặp đôi với Phiếu học tập số 1 (phần B). Các câu hỏi:

• Những cảm giác và hình ảnh nào giúp Thanh thấy như trở lại tuổi nhỏ?
• Bà chăm sóc cháu bằng việc gì? Nga được gợi ra qua chi tiết nào?
• Hoàng lan nối hiện tại với kí ức như thế nào?
• Vì sao truyện không có biến cố lớn mà vẫn để lại dự cảm và sự quyến luyến?

Dự kiến câu trả lời của HS:

• Cái mát, sự yên tĩnh, mùi hương hoàng lan, đồ vật và lối đi quen thuộc.
• Bà chăm sóc bằng việc giản dị; Nga được cảm nhận qua câu chuyện và cử chỉ kín đáo.
• Hoàng lan làm không gian quen vừa bền vững vừa đổi khác, nối hiện tại với kí ức.
• Chiều sâu đến từ chi tiết cảm giác và dự cảm, không đến từ biến cố lớn hay lời thề.
  Kiến thức rút ra: ngôi ba theo gần nhân vật, nhịp kể nhẹ và giàu chi tiết giác quan.

Đặt hai trường hợp cạnh nhau, nêu điểm chung và một khác biệt có ý nghĩa, không đồng nhất hai tác phẩm.

HS hoàn thành Phiếu học tập số 2 (bảng so sánh) theo các tiêu chí: người kể và điểm nhìn; cách định hướng cảm xúc; nhịp kể; cách tác động đến người đọc; mức độ biến cố. Sau đó, HS nêu một điểm chung và một khác biệt có ý nghĩa.

Dự kiến nội dung bảng so sánh:

• Người kể và điểm nhìn: A có lời bình và đối đầu; B theo gần Thanh.
• Cảm xúc: A hướng người đọc phân biệt quyền chức với uy quyền nhân đạo; B gợi quyến luyến và dự cảm.
• Nhịp kể: A kịch tính; B nhẹ, chuyển động chậm.
• Cách tác động: A qua tương phản rõ; B qua cảm giác và kí ức.
• Biến cố: A có bắt giữ, cái chết; B không có biến cố lớn.
  Điểm chung: cùng ngôi ba, cùng hướng đến giá trị nhân văn. Khác biệt có ý nghĩa: cùng ngôi kể nhưng khác điểm nhìn và nhịp kể, nên cách tác động khác nhau.

Củng cố khái niệm đọc có căn cứ, so sánh, vận dụng và quy trình thực hiện một bài viết có nguồn.

GV chiếu lần lượt các câu hỏi trên màn hình hoặc mở phần bài tập tương tác trên NeoEdu. HS làm bốn câu:

• Câu 1: Cách thực hiện nào phù hợp mục đích phân tích đặc điểm riêng của “Người cầm quyền khôi phục uy quyền”? A. Lấy lời bài mẫu làm trải nghiệm của bản thân. B. Phân tích đặc điểm riêng của Người cầm quyền khôi phục uy quyền. C. Chỉ liệt kê thuật ngữ, không cần căn cứ cụ thể. D. Dùng số liệu tự tạo nhưng viết là kết quả khảo sát thật.
• Câu 2: Ghép các yếu tố với vai trò trong bản tóm giải.
• Câu 3: Đọc các nhận định và chọn Đúng (Đ) hoặc Sai (S): a) Đọc có căn cứ được gắn với phân tích đặc điểm riêng của người cầm quyền khôi phục uy quyền. b) So sánh được gắn với chuyển một kết quả đọc thành bài viết hoặc trao đổi có nguồn. c) Các lời tóm giải là nguyên văn toàn bộ tác phẩm hoặc bản dịch trong sách. d) Khi đánh giá cần phân biệt điều ngữ liệu cung cấp với suy diễn ngoài căn cứ.
• Câu 4: Sắp xếp quy trình thực hiện theo trật tự trước – sau.

Đáp án:

• Câu 1: B. Phân tích đặc điểm riêng của Người cầm quyền khôi phục uy quyền bằng căn cứ trong tóm lược.
• Câu 2: Đọc có căn cứ – phân tích đặc điểm riêng của Người cầm quyền khôi phục uy quyền; So sánh – giữ khác biệt khi đặt cạnh Dưới bóng hoàng lan; Vận dụng – chuyển một kết quả đọc thành bài viết hoặc trao đổi có nguồn.
• Câu 3: a) Đ; b) S (So sánh gắn với giữ khác biệt khi đặt cạnh Dưới bóng hoàng lan); c) S (đây là bản tóm giải, không phải nguyên văn hay bản dịch); d) Đ.
• Câu 4: (1) Xác định mục đích, đối tượng và yêu cầu → (2) Kiểm tra tư liệu, chọn căn cứ có thể sử dụng → (3) Tổ chức và thực hiện bản đầu theo mục đích → (4) Đối chiếu yêu cầu, nhận phản hồi và chỉnh sửa. Lưu ý: trật tự này không phải khuôn cứng cho mọi vòng viết lại.

Chuyển kết quả đọc thành một đoạn nhận xét ngắn có luận điểm, căn cứ cho từng trường hợp và đánh giá một khác biệt.

Đề: Dựa vào hai trường hợp đã giữ trong hồ sơ, viết một nhận xét có luận điểm và căn cứ cho từng trường hợp; đánh giá một khác biệt, không kể lại toàn bộ. Thời gian viết trên lớp khoảng 10 phút, đoạn khoảng 6 – 8 câu; HS có thể hoàn thiện ở nhà.

Gợi ý thang điểm 10 (chấm thủ công, không so khớp câu chữ):

• 2 điểm: luận điểm chung phù hợp với hai trường hợp.
• 4 điểm: mỗi trường hợp có một căn cứ được giải thích (2 điểm mỗi bên), ví dụ: Van-giăng chăm sóc Phăng-tin dù Gia-ve đến bắt; Thanh cảm nhận ngôi nhà qua hương hoàng lan và kí ức.
• 2 điểm: phân tích một khác biệt có ý nghĩa.
• 1 điểm: kết luận đúng phạm vi, không khái quát quá mức.
• 1 điểm: diễn đạt rõ, không chỉ kể lại.
  Đoạn mẫu tham khảo: “Người cầm quyền khôi phục uy quyền và Dưới bóng hoàng lan đều kể ngôi ba nhưng định hướng cảm xúc khác nhau. Ở trường hợp A, Gia-ve dùng cưỡng chế còn Van-giăng chăm sóc Phăng-tin và giữ lời; lời bình hướng người đọc phân biệt quyền chức với uy quyền nhân đạo. Ở trường hợp B, ngôi nhà được cảm qua Thanh bằng cái mát và hương hoàng lan. Vì vậy, cùng ngôi ba không có nghĩa cùng điểm nhìn hay nhịp kể.”