Giáo án Tri thức ngữ văn – Đặc trưng sử thi và đạo đức sử dụng nguồn

Huy động hiểu biết nền của HS về sử thi và xác định nhiệm vụ học tập của tiết học.

GV đưa ra ba câu hỏi nhanh: (1) Em đã từng đọc hoặc nghe kể về những câu chuyện nào có người anh hùng làm việc lớn cho cả cộng đồng? (2) Theo em, một tác phẩm dài có chắc là sử thi không? (3) Khi kể lại một câu chuyện đã đọc, em có cần ghi nguồn không? Vì sao?

Mỗi HS nêu được ít nhất một ví dụ về câu chuyện có người anh hùng và lí tưởng cộng đồng. HS nhận ra độ dài không đủ để xác định sử thi. Nhiệm vụ học tập được ghi lên bảng: Nắm khái niệm sử thi, diễn xướng, dẫn nguồn và cách đọc có trách nhiệm.

Nêu được đặc trưng của sử thi và giải thích được khái niệm diễn xướng.

HS làm việc theo nhóm 4 bằng kĩ thuật khăn trải bàn, đọc phần Khái niệm và đoạn mô tả về sử thi trong Tri thức ngữ văn, sau đó hoàn thành Phiếu học tập số 1. Nội dung phiếu: (1) Liệt kê các dấu hiệu của sử thi được nêu trong hồ sơ, gồm sự kiện lớn, không gian và thời gian rộng, người anh hùng, thử thách, lời kể có so sánh, phóng đại, lặp, nhạc tính. (2) Giải thích vì sao sử thi gắn với lí tưởng cộng đồng. (3) Diễn xướng và lưu truyền tạo ra điều gì cho tác phẩm? (4) Vì sao không nên áp một hình thức truyền thống lên tất cả tác phẩm?

Bảng tổng hợp trên khăn trải bàn gồm: Sử thi là tự sự lớn gắn lí tưởng cộng đồng; các dấu hiệu gồm sự kiện lớn, người anh hùng tầm vóc lớn, thử thách, lời kể có so sánh, phóng đại, lặp và nhạc tính; diễn xướng và lưu truyền tạo đời sống tác phẩm; Diễn xướng: đời sống tác phẩm trong trình diễn. Kết luận: không chỉ tính độ dài để nhận sử thi và không áp một hình thức truyền thống lên tất cả.

Giải thích được khái niệm dẫn nguồn và nhận ra giới hạn của bản tóm giải, từ đó biết cách đọc và sử dụng nguồn có trách nhiệm.

HS làm việc theo cặp đôi, đọc phần Phân tích và đánh giá cùng mục Cách đọc, kết nối và giới hạn. Các em hoàn thành Phiếu học tập số 2: (1) Dẫn nguồn có nghĩa là gì? (2) Đạo văn gồm những hành vi nào? (3) Vì sao ghi nguồn không phải là giấy phép sao toàn bộ bản dịch đang bảo hộ? (4) Nếu chỉ đọc bản tóm lược, điều gì chưa được khẳng định? (5) Hãy nêu một kiểu suy diễn cần tránh và giải thích vì sao.

Dẫn nguồn là minh bạch căn cứ và phần kế thừa. Đạo văn là lấy ý, cấu trúc hoặc câu chữ của người khác như của mình. Ghi nguồn không cho phép sao toàn bộ bản dịch đang bảo hộ. Nếu chỉ đọc bản tóm lược thì không nhận là đã phân tích nhịp của toàn bộ nguyên tác. Suy diễn cần tránh là xem lời tóm giải là nguyên văn hoặc đưa ra nhận xét vượt quá nguồn đã đọc, vì nguồn không đủ để chứng minh điều đó.

Vận dụng đúng các khái niệm sử thi, diễn xướng, dẫn nguồn để ghép cặp, nhận định và chọn đáp án.

HS làm bài tập 2, 3, 4 và 5 trong mục Bài tập của Tri thức ngữ văn. Bài 2: Chọn cách hiểu đúng trong phần tri thức. Bài 3: Ghép yếu tố với vai trò hoặc đặc điểm. Bài 4: Đọc bốn nhận định a, b, c, d và đánh giá Đúng hay Sai. Bài 5: Chọn hai cặp đúng trong bốn phương án A, B, C, D. HS có thể kiểm tra nhanh trên học liệu NeoEdu nếu lớp có điều kiện.

Đề và đáp án: Câu 2: C (Sử thi: Tự sự lớn gắn lí tưởng cộng đồng). Câu 3: Sử thi – Tự sự lớn gắn lí tưởng cộng đồng; Diễn xướng – Đời sống tác phẩm trong trình diễn; Dẫn nguồn – Minh bạch căn cứ và phần kế thừa. Câu 4: a Đúng; b Sai (Diễn xướng được gắn với đời sống tác phẩm trong trình diễn, không gắn với minh bạch căn cứ); c Sai (đây là lời tóm giải mới, không phải nguyên văn toàn bộ tác phẩm hoặc bản dịch); d Đúng. Chấm theo số ý đúng. Câu 5: B (Dẫn nguồn – Minh bạch căn cứ và phần kế thừa) và D (Sử thi – Tự sự lớn gắn lí tưởng cộng đồng).

Vận dụng cách tách ba cấp thông tin (điều văn bản nói, diễn giải của nhóm, nguồn và giới hạn) để trình bày một ví dụ đọc có trách nhiệm.

GV giao nhiệm vụ: Viết một bảng ba cột gồm “Điều văn bản nói”, “Diễn giải của em”, “Nguồn và giới hạn” cho một đoạn tóm giải hoặc một chi tiết đã đọc trong bài. Nêu hai chi tiết và giải thích, không thêm điều chưa có trong hồ sơ. Hoàn thành tại lớp trong 6 phút, phần còn lại về nhà.

Bảng ba cột gồm ít nhất hai dòng, cột 1 chỉ ghi nội dung đã đọc, cột 2 đánh dấu suy luận, cột 3 ghi nguồn và phần chưa kiểm được. Ví dụ dự kiến: Cột 1: “Sử thi kể sự kiện lớn, người anh hùng trong không gian, thời gian rộng.” Cột 2: “Em suy ra sự kiện đó liên quan đến cả cộng đồng.” Cột 3: “Nguồn: bản tóm giải trong Tri thức ngữ văn; chưa kiểm được nhạc điệu của bản gốc.”