Giáo án Tri thức ngữ văn – Thơ trữ tình và tổ chức ngôn từ

Huy động trải nghiệm đọc thơ của HS và dẫn dắt vào khái niệm chủ thể trữ tình.

GV trình chiếu ví dụ tự viết “Mưa khâu mái lá / mẹ ngồi vá đêm” (lưu ý: đây là đoạn thơ mới do GV viết để minh hoạ, không phải câu thơ trong SGK). HS đọc to, sau đó trả lời ba câu hỏi: (1) Trong hai dòng thơ, ai là người đang cảm nhận và bộc lộ? (2) Dòng thơ có xưng “tôi” không? Nếu không, em nhận ra người cảm qua dấu hiệu nào? (3) Hình ảnh nào được gắn với hành động của con người?

HS nhận ra: dòng thơ không xưng “tôi” nhưng vẫn có một người đang cảm, thể hiện qua cách đặt “mẹ ngồi vá đêm” cạnh “mưa khâu mái lá”; mưa được gắn với hành động khâu nên mang hình dáng con người. HS ghi vào vở: “Người đang cảm trong thơ có thể ẩn, không nhất thiết là tác giả.”

Nêu được khái niệm chủ thể trữ tình và phân biệt lời tóm giải với nguyên văn tác phẩm.

HS làm việc theo cặp đôi, đọc mục “Văn bản, xuất xứ và ngữ liệu đọc độc lập” trong SGK, sau đó hoàn thành Phiếu học tập số 1. Trọng tâm là: chủ thể trữ tình là ai; chủ thể có thể tự xưng hoặc ẩn; vì sao không đồng nhất mọi lời với tiểu sử tác giả; và bản tóm giải không phải nguyên văn hay bản dịch của tác phẩm.

Phiếu học tập số 1 hoàn chỉnh. Kết luận HS rút ra: (1) Chủ thể trữ tình là người trực tiếp cảm và bộc lộ về con người, cảnh, việc; (2) Chủ thể có thể tự xưng hoặc ẩn; (3) Không đồng nhất hoàn toàn mọi lời trong thơ với tiểu sử tác giả; (4) Bản tóm giải chỉ phục vụ học tập, không thay thế nguyên văn.

Giải thích được nhịp là tổ chức tiết tấu theo cấu trúc và cảm xúc; vần là quan hệ âm.

Nhóm 4 HS đọc thành tiếng hai dòng “Mưa khâu mái lá / mẹ ngồi vá đêm” theo hai cách ngắt: (a) đọc liền mạch; (b) đọc 2/2 để làm rõ hai vế. Nhóm thảo luận: cách đọc nào làm rõ hai vế và khoảng lặng hơn; khâu và đêm có vần chân với nhau không; vì sao nhịp không chỉ là dấu gạch do người đọc đặt. GV lưu ý: cách ngắt 2/2 chỉ là một phương án, không phải âm thanh đã thu.

Kết luận nhóm ghi trên giấy A3: (1) Nhịp là phân chia dòng và diễn tiến cảm giác; cách ngắt 2/2 làm rõ hai vế nhưng là một phương án đọc; (2) Vần là quan hệ âm; khâu và đêm không tạo vần chân, nên liên kết hai dòng nổi hơn ở quan hệ ý và hình ảnh; (3) Khoảng lặng giữa hai vế gợi cảm giác yên tĩnh của đêm mưa, không phải ghi chép thời tiết.

Nhận biết hình ảnh thơ là chi tiết được chuyển hoá trong thế giới nghệ thuật; nêu được đặc điểm của luật Đường, hai-cư và Thơ mới.

HS làm việc theo cặp đôi, lập sơ đồ tư duy hoặc danh sách gồm ba nhánh: luật Đường, hai-cư, Thơ mới. Đồng thời chỉ ra các hình ảnh thơ trong ví dụ (mưa, mái lá, mẹ, đêm) và giải thích vì sao đó là hình ảnh đã được chuyển hoá. GV nhắc: không lấy số tiếng của bản dịch thay cho quy tắc nguyên ngữ.

Sơ đồ tư duy gồm: (1) Hình ảnh thơ là chi tiết được chuyển hoá trong thế giới nghệ thuật; trong ví dụ, mưa được gắn với hành động khâu, mái lá gắn với việc che chở, mẹ và đêm gợi lao động chăm sóc. (2) Luật Đường: chặt về câu, tiếng, niêm, đối. (3) Hai-cư: ngắn và hàm súc. (4) Thơ mới: linh hoạt theo cái tôi và cảm xúc. Lưu ý: phải đọc từ cấu trúc đến hiệu quả, không chỉ nhận ra có so sánh hay nhân hoá là đủ.

Củng cố khái niệm chủ thể trữ tình, nhịp, hình ảnh thơ và kiểm tra cách lập luận qua các bài tập đã cho.

HS làm Phiếu học tập số 2 và bài tập tương tác trên trang bài học NeoEdu. Nội dung gồm: (1) Chọn đáp án đúng về cách hiểu khái niệm; (2) Ghép yếu tố với đặc điểm; (3) Đọc các nhận định a–d và đánh dấu Đ/S; (4) Chọn hai cặp đúng. GV chỉ hướng dẫn cách làm, không chữa trước đáp án.

Đáp án: (1) Chọn A: Chủ thể trữ tình là người trực tiếp cảm và bộc lộ. (2) Ghép đúng: Chủ thể trữ tình – Người trực tiếp cảm và bộc lộ; Nhịp – Tổ chức tiết tấu theo cấu trúc, cảm xúc; Hình ảnh thơ – Chi tiết được chuyển hoá trong thế giới nghệ thuật. (3) Nhận định: a) Đ; b) S (Nhịp được gắn với tổ chức tiết tấu theo cấu trúc, cảm xúc, không phải chi tiết được chuyển hoá); c) S (bản tóm giải không phải nguyên văn hay bản dịch); d) Đ (cần phân biệt điều ngữ liệu cung cấp với suy diễn ngoài căn cứ). Chấm theo số ý đúng: 0 ý: 0; 1 ý: 0,1; 2 ý: 0,25; 3 ý: 0,5; 4 ý: 1 điểm. (4) Chọn B và D: Chủ thể trữ tình – Người trực tiếp cảm và bộc lộ; Hình ảnh thơ – Chi tiết được chuyển hoá trong thế giới nghệ thuật.

Vận dụng tri thức để nêu và giải thích hai chi tiết trong ví dụ, viết đoạn văn ngắn có căn cứ, không thêm điều chưa có.

HS viết đoạn văn 5–7 câu phân tích ví dụ “Mưa khâu mái lá / mẹ ngồi vá đêm”: nêu hai chi tiết, giải thích tác dụng của từng chi tiết trong việc gợi chủ thể trữ tình và cảm xúc, nói rõ hai dòng thơ không phải thơ của tác giả trong sách. Sau khi viết, HS đổi bài cho bạn để soát theo ba tiêu chí: đúng chi tiết, có giải thích, không suy diễn.

Đoạn văn mẫu tham khảo: “Trong hai dòng thơ, khâu và vá nối hai hoạt động thường gắn với việc chăm sóc. Mưa được nhân hoá khi gắn với động từ khâu, còn mẹ hiện lên qua hành động vá đêm. Chủ thể không xưng tôi nhưng cách đặt mẹ cạnh mưa cho thấy sự chú ý trìu mến. Đây là ví dụ tự viết để minh hoạ, không phải câu thơ trong SGK.”