Giáo án Tri thức ngữ văn – Cốt truyện và mạch kể

Gợi nhớ trải nghiệm đọc truyện của HS và xác định vấn đề: cùng một sự kiện có thể kể theo những cách khác nhau, cách kể ảnh hưởng đến cảm nhận của người đọc.

GV nêu tình huống: một bạn làm rơi ví ở sân trường, một bạn khác nhặt được. HS được hỏi: “Nếu kể câu chuyện này bắt đầu từ lúc chủ ví đi tìm ví, khác gì so với kể bắt đầu từ lúc bạn nhặt được ví?” HS suy nghĩ cá nhân, sau đó chia sẻ với bạn cùng bàn.

HS nêu được ít nhất hai điểm khác nhau: (1) người đọc biết trước hoặc sau điều gì; (2) câu hỏi được gợi lên khác nhau (ví dụ: ai đã nhặt ví, bạn nhặt được sẽ làm gì). Từ đó GV dẫn vào bài: cốt truyện là gì, mạch kể là gì.

Nêu được khái niệm cốt truyện và mạch kể; phân biệt được hai khái niệm này qua ví dụ tự viết về Lan nhặt ví.

HS đọc mục khái niệm và phần “Cách đọc, kết nối và giới hạn” trong SGK. HS làm việc theo nhóm 4 người, hoàn thành Phiếu học tập số 1, trong đó:

• Phần A: điền định nghĩa cốt truyện và mạch kể theo bản tóm giải.
• Phần B: với ví dụ về Lan, xác định các sự kiện và quan hệ nhân quả giữa chúng.
• Phần C: nêu cách kể khác (kể từ lúc chủ ví nhận lại ví) và cho biết điều thay đổi.

Phần A: Cốt truyện là chuỗi sự kiện có quan hệ; mạch kể là cách tổ chức và trình bày sự kiện.
Phần B: Các sự kiện: Lan thấy chiếc ví ở sân; Lan định đi tiếp; Lan quay lại hỏi thầy trực; Lan giao ví. Quan hệ: việc quay lại và giao ví là bước đổi quyết định, cho thấy trách nhiệm hiện qua hành động.
Phần C: Sự kiện không đổi, nhưng mạch kể đổi; truyện đặt ra câu hỏi ai đã trả ví và Lan có được nhận lại không, chứ không thêm tình tiết mới.

Nêu được cách nhân vật được bộc lộ qua hành động, lời nói, quan hệ; nhận biết người kể không đồng nhất với tác giả ngoài đời; nêu được đặc điểm cơ bản của thần thoại.

GV tổ chức kĩ thuật “khăn trải bàn” ngắn: mỗi nhóm nhận một ý, viết vào ô trung tâm và ô xung quanh:

• Ô 1: Nhân vật hiện qua những gì? (hành động, lời nói, quan hệ)
• Ô 2: Người kể và tác giả có đồng nhất không? Lời kể và lời nhân vật khác nhau thế nào?
• Ô 3: Ngôi ba có luôn trung tính, biết hết không?
• Ô 4: Thần thoại có những đặc điểm gì?

Ô 1: Nhân vật hiện qua hành động, lời nói và quan hệ, không chỉ qua lời nhận xét.
Ô 2: Người kể không mặc nhiên là tác giả; lời kể và lời nhân vật có chức năng khác nhau.
Ô 3: Ngôi ba không mặc nhiên trung tính hoặc biết hết.
Ô 4: Thần thoại có thời gian khởi nguyên, không gian rộng, hình tượng thần linh, chức năng giải thích nguồn gốc hoặc sáng tạo văn hoá.

Vận dụng các khái niệm đã học để chọn đúng, ghép đúng và nhận định đúng sai về bản tóm giải.

HS làm bốn bài tập sau (có thể trình chiếu hoặc hướng dẫn HS làm trên trang NeoEdu để kiểm tra nhanh):
Bài 1: Mục nào là cách hiểu đúng? A. Thần thoại: Chuỗi sự kiện có quan hệ; B. Cốt truyện: Chuỗi sự kiện có quan hệ; C. Cốt truyện: Cách tổ chức và trình bày sự kiện; D. Mạch kể: Thế giới thần linh gắn cách hình dung nguồn gốc.
Bài 2: Ghép các yếu tố với đặc điểm: Cốt truyện; Mạch kể; Thần thoại (với các đặc điểm tương ứng).
Bài 3: Đúng hay sai? a) Cốt truyện gắn với chuỗi sự kiện có quan hệ. b) Mạch kể gắn với thế giới thần linh. c) Các lời tóm giải là nguyên văn tác phẩm. d) Khi đánh giá cần phân biệt điều ngữ liệu cung cấp với suy diễn ngoài căn cứ.
Bài 4: Chọn hai cặp đúng: A. Thần thoại – Thế giới thần linh gắn cách hình dung nguồn gốc; B. Cốt truyện – Cách tổ chức và trình bày sự kiện; C. Cốt truyện – Chuỗi sự kiện có quan hệ; D. Mạch kể – Thế giới thần linh gắn cách hình dung nguồn gốc.

Bài 1: B.
Bài 2: Cốt truyện – Chuỗi sự kiện có quan hệ; Mạch kể – Cách tổ chức và trình bày sự kiện; Thần thoại – Thế giới thần linh gắn cách hình dung nguồn gốc.
Bài 3: a) Đúng; b) Sai (mạch kể gắn với cách tổ chức và trình bày sự kiện); c) Sai (đây là lời tóm giải, không phải nguyên văn hay bản dịch); d) Đúng.
Bài 4: A và C.

Vận dụng tri thức về cốt truyện và mạch kể để viết đoạn ngắn kể cùng một chuỗi sự kiện theo hai cách, nêu tác dụng của mỗi cách.

HS chọn một tình huống đời thường trong trường học (không lấy từ ví dụ về Lan). Viết đoạn khoảng 6–8 câu kể theo trật tự thời gian, sau đó viết thêm 3–4 câu kể lại theo trật tự khác (bắt đầu từ kết quả hoặc từ một chi tiết giữa truyện). Cuối đoạn, nêu hai chi tiết và giải thích tác dụng, không thêm tình tiết không có trong tình huống đã chọn.

Đoạn văn có: (1) chuỗi sự kiện có quan hệ rõ ràng; (2) hai cách trình bày khác nhau và câu hỏi được gợi lên khác nhau; (3) hai chi tiết được lí giải bằng quan hệ nhân quả hoặc hành động của nhân vật.