Giáo án Bài 22. Kiểu dữ liệu danh sách

Nhận ra nhu cầu lưu nhiều giá trị cùng lúc và xác định vấn đề cần giải quyết trong bài: truy cập một phần tử và tính tổng nhiều phần tử.

GV chiếu danh sách điểm kiểm tra của năm bạn trong nhóm: a=[7,9,5,8,6]. GV đặt câu hỏi: (1) Nếu không dùng danh sách, em cần bao nhiêu biến để lưu năm điểm này? (2) Làm thế nào lấy ra điểm của bạn thứ ba? (3) Làm thế nào tính tổng năm điểm mà không phải viết năm lần phép cộng?

HS nêu được: (1) Cần 5 biến riêng, rất bất tiện khi số lượng lớn; (2) Điểm thứ ba là phần tử có chỉ số 2, viết a[2] và được 5; (3) Dùng vòng lặp để duyệt và cộng dồn từng phần tử. Từ đó HS xác định nhiệm vụ bài học: hiểu cách truy cập và duyệt danh sách, rồi tính tổng.

Nêu được cấu trúc danh sách, quy tắc chỉ số đầu 0 và chỉ số cuối len(a)-1; giải thích được lỗi khi truy cập ngoài miền.

HS làm việc theo cặp đôi với Phiếu học tập số 1 (phần A) và trang bài giảng NeoEdu mục “Hiểu cách hoạt động”. Nhiệm vụ: (1) Viết a=[7,9,5,8,6], tìm len(a), a[0], a[4]. (2) Thực hiện a[1]=10 rồi in a. (3) Thử in a[5] và giải thích thông báo lỗi. (4) Tìm danh sách rỗng a=[] và cho biết len(a) bằng bao nhiêu.

Kết quả HS ghi trong Phiếu học tập số 1 (phần A): len(a)=5; a[0]=7; a[4]=6; sau a[1]=10 thì a=[7,10,5,8,6]; a[5] gây lỗi IndexError vì chỉ số hợp lệ từ 0 đến 4 (len(a)-1=4); danh sách rỗng có len(a)=0. Kiến thức HS rút ra: danh sách có thứ tự, thay được giá trị từng phần tử, chỉ số đầu 0, chỉ số cuối len(a)-1, truy cập ngoài miền gây lỗi.

Vận dụng được cách duyệt trực tiếp phần tử và duyệt theo chỉ số; hiểu và trace được chương trình tính tổng.

GV chiếu chương trình mẫu: a=[4,7,2]; s=0; for x in a: s+=x; print(s). HS trace (theo dõi giá trị) từng vòng lặp vào Phiếu học tập số 1 (phần B) rồi chạy trên máy để đối chiếu. Sau đó HS so sánh hai cách duyệt: for x in a và for i in range(len(a)) với a[i]. Câu hỏi: Khi nào nên duyệt theo chỉ số?

Bảng trace HS điền: vòng 1 x=4, s=4; vòng 2 x=7, s=11; vòng 3 x=2, s=13; chương trình in 13. Khi danh sách rỗng không có vòng lặp nào, in 0. Kiến thức HS rút ra: duyệt trực tiếp khi chỉ cần giá trị phần tử; duyệt theo chỉ số khi cần biết vị trí i của phần tử.

Đọc đúng kết quả các đoạn lệnh truy cập phần tử, độ dài danh sách và chỉ số; nhận biết được khái niệm và lỗi thường gặp.

HS làm 6 câu trắc nghiệm và đúng/sai trên bài tập tương tác NeoEdu (hoặc trên phiếu in): (1) print(a[1]) với a=[4,7,2]. (2) a=[3,5,8]; a[0]=9; print(a[0]+a[2]). (3) a=[]; print(len(a)). (4) Chỉ số đầu của danh sách Python là gì? A. 0; B. 1; C. -len(a)-1; D. Luôn 2. (5) a=[4,7,2] có thể đọc a[3] hợp lệ không? (6) Sắp xếp các bước tính tổng: Tạo danh sách; Khởi tạo tổng; Duyệt từng phần tử và cộng; In tổng.

Đáp án: (1) 7; (2) 17 (9+8=17); (3) 0; (4) A. 0; (5) Sai, vì chỉ số hợp lệ là 0, 1, 2; (6) Tạo danh sách → Khởi tạo tổng → Duyệt từng phần tử và cộng → In tổng. HS tự chấm bằng NeoEdu và ghi số câu đúng vào vở.

Viết và kiểm tra được chương trình tính tổng danh sách bằng vòng lặp; giải thích được vì sao cần xử lí trường hợp rỗng khi truy cập a[0].

Bài 7: Tính tổng danh sách 4, 7, 2 bằng vòng lặp; viết chương trình hoàn chỉnh, kiểm tra theo dữ liệu mẫu và nêu kết quả khi danh sách rỗng. Bài 8: Vì sao tính giá trị lớn nhất bằng cách gán m=a[0] cần xử lí danh sách rỗng? HS làm theo nhóm đôi, một bạn viết mã, bạn kia kiểm tra lập luận.

Bài 7 — chương trình mẫu: a=[4,7,2]; s=0; for x in a: s+=x; print(s). Kết quả in 13 vì 4+7+2=13. Với a=[], không có lượt cộng nên in 0. Thang chấm tham khảo: khai báo danh sách và gán tổng 0,2; duyệt và cộng đúng 0,4; kết quả 13 đúng 0,3; trường hợp rỗng cho 0 là 0,1. Chấp nhận cách viết tương đương đúng và có lí giải. Bài 8 — danh sách rỗng không có chỉ số 0, nên a[0] gây IndexError; cần kiểm tra len(a)>0 hoặc quy định đầu vào không rỗng; không trả về 0 giả vì dữ liệu có thể có số âm. Thang chấm: nêu IndexError 0,4; nêu cách kiểm tra rỗng 0,4; không trả 0 giả 0,2.

Vận dụng duyệt danh sách và xử lí trường hợp rỗng để giải quyết bài toán thực tế; có thể hoàn thành ở nhà.

Nhiệm vụ: Viết chương trình nhập hoặc gán sẵn danh sách điểm kiểm tra của ít nhất 5 bạn trong lớp; tính tổng bằng vòng lặp, tính điểm trung bình bằng tổng chia len(a); nếu danh sách rỗng thì in thông báo “Chưa có dữ liệu” thay vì chia cho 0. Chạy thử với dữ liệu mẫu và với danh sách rỗng, rồi lưu tệp và nộp lên hệ thống học tập.

Sản phẩm là tệp .py chạy đúng: với dữ liệu mẫu, in ra điểm trung bình đúng (HS tự tính và đối chiếu); với danh sách rỗng, in thông báo “Chưa có dữ liệu”. Kiến thức vận dụng: danh sách, duyệt phần tử, len(a), kiểm tra điều kiện trước khi thực hiện phép tính.