Giáo án Bài 19. Câu lệnh điều kiện if

Kích hoạt kiến thức nền về so sánh và suy nghĩ tình huống rẽ nhánh; xác định nhiệm vụ học tập là dùng câu lệnh if để chọn một kết quả.

GV đưa ra tình huống: 'Một học sinh được thưởng nếu điểm từ 8 trở lên. Nếu điểm dưới 8 thì không thưởng.' Yêu cầu HS suy nghĩ: Cần máy tính làm việc gì khi nhận một số điểm? Với điểm 8, kết quả là gì? Với điểm 7, kết quả là gì?

HS nêu được: máy tính cần kiểm tra điều kiện (điểm có lớn hơn hoặc bằng 8 hay không) rồi chọn một kết quả. Điểm 8 thuộc trường hợp được thưởng vì có tính ngưỡng; điểm 7 không được thưởng. Từ đó HS xác định nhiệm vụ bài học: dùng câu lệnh if để chọn một nhánh.

Nêu được cấu trúc if, else, elif; giải thích được chương trình chỉ chạy đúng một nhánh và các nhánh được xét theo thứ tự.

HS làm việc theo cặp với Phiếu học tập số 1. HS đọc chương trình mẫu đã được kiểm tra thực thi:
x=int(input())
if x >= 8:
print(1)
else:
print(0)
HS chạy thử với đầu vào 8 và 7, sau đó hoàn thành Phiếu học tập số 1. Đồng thời GV giới thiệu elif qua ví dụ phân loại điểm: nếu điểm lớn hơn hoặc bằng 8 thì in 'Giỏi', nếu điểm lớn hơn hoặc bằng 5 thì in 'Đạt', ngược lại in 'Chưa đạt'.

Kiến thức HS rút ra:

• if kiểm tra biểu thức logic; thân lệnh thụt vào và có dấu hai chấm sau điều kiện.
• else chạy khi điều kiện sai.
• elif xét thêm trường hợp theo thứ tự; khi một nhánh đúng thì các nhánh sau không được xét.
• Với đầu vào 8, chương trình in $1$; với đầu vào 7, chương trình in $0$. Giá trị bằng 8 thuộc nhánh đúng.
  Kết quả hoàn thành Phiếu học tập số 1 là các đáp án như trên.

Phân biệt được $==$ với $=$; chọn được $\ge$ hoặc $>$ tùy theo yêu cầu có bao gồm ngưỡng hay không; không đặt các nhánh độc lập khi chỉ cần chọn một kết quả.

HS xem trang bài học NeoEdu (phần Hiểu cách hoạt động) hoặc nghe GV trình bày. Nhiệm vụ: So sánh hai đoạn lệnh sau.
Đoạn A: x=8 gán giá trị 8 cho x.
Đoạn B: if x == 8: kiểm tra x có bằng 8 hay không.
HS trả lời câu hỏi: 'Yêu cầu x lớn hơn 8 và x bằng 8 có cùng kết quả không?'

Kiến thức HS rút ra:

• $==$ là so sánh bằng, cho kết quả đúng hoặc sai; $=$ là gán giá trị cho biến.
• Dấu $>$ không bao gồm ngưỡng; dấu $\ge$ bao gồm ngưỡng.
• Khi yêu cầu chỉ chọn một kết quả, nên dùng if, elif, else liền nhau, không viết nhiều if độc lập.
  Ví dụ: yêu cầu 'x lớn hơn 8' thì x=8 không thuộc nhánh đúng.

Vận dụng được cấu trúc if, else và so sánh để dự đoán đúng kết quả in ra của chương trình.

HS làm bài tập 1 đến 6 theo nhóm đôi, dự đoán kết quả trên giấy nháp, sau đó kiểm tra bằng máy tính.
Bài 1: x=7; if x>=8: in 1; else: in 0. In ra số nào?
Bài 2: x=10; if x%2==0: in x//2; else: in x. In ra số nào?
Bài 3: a=3; b=8; if a>b: in a; else: in b. In ra số nào?
Bài 4: Dấu nào so sánh bằng? A. ==; B. =; C. !=; D. >=.
Bài 5: Điều kiện x>8 chấp nhận x=8 không? Đúng hay sai?
Bài 6: Sắp xếp các bước giải: Đọc giá trị, Tính điều kiện, Chạy đúng một nhánh, Kiểm tra trường hợp bằng ngưỡng.

Đáp án:

• Bài 1: 0 (vì 7 không lớn hơn hoặc bằng 8, nhánh else in 0).
• Bài 2: 5 (vì 10 chia hết cho 2, in 10 chia 2 bằng 5).
• Bài 3: 8 (vì 3 không lớn hơn 8, nhánh else in b bằng 8).
• Bài 4: A (== dùng để kiểm tra bằng; = dùng để gán).
• Bài 5: Sai (dấu $>$ không bao gồm bằng, x=8 không thỏa mãn).
• Bài 6: Đọc giá trị → Tính điều kiện → Chạy đúng một nhánh → Kiểm tra trường hợp bằng ngưỡng.

Vận dụng được if để viết chương trình hoàn chỉnh, kiểm tra theo dữ liệu mẫu và xử lí ca biên trong bài toán thực tế.

Nhiệm vụ 1: Đọc số nguyên x, in 1 nếu $x \ge 8$, ngược lại in 0; thử với x=8. Viết chương trình hoàn chỉnh và kiểm tra.
Nhiệm vụ 2: Sửa yêu cầu thành in 1 chỉ khi x nằm trong đoạn từ 0 đến 10. Nêu điều kiện và các ca biên.
HS có thể luyện thêm trên trang bài học NeoEdu (phần bài tập tương tác).

Sản phẩm mẫu:

• Nhiệm vụ 1: x=int(input()); if x >= 8: print(1); else: print(0). Với đầu vào 8, kết quả in 1; giá trị bằng 8 thuộc nhánh đúng.
• Nhiệm vụ 2: Điều kiện đoạn đóng $0 \le x \le 10$ hoặc x>=0 and x<=10. Ca biên: x=0 và x=10 in 1; x=-1 và x=11 in 0.
  HS nêu được lí do: giá trị biên thuộc đoạn đóng nên dùng dấu $\ge$ và $\le$.